Hoe vrij is keuzevrijheid?

We maken graag onze eigen keuzes. Of het nu gaat om vuurwerk, Zwarte Piet, kiloknallers, suiker in frisdrank: zodra een verworvenheid ter discussie staat, is het land te klein: betutteling! Toen mijn eigen universiteit een experiment startte met Meatfree Monday verklaarde een hoogleraar: ‘De kantines op mijn universiteit zijn door de nazi’s overgenomen… verachtelijke betweterij […]

We maken graag onze eigen keuzes. Of het nu gaat om vuurwerk, Zwarte Piet, kiloknallers, suiker in frisdrank: zodra een verworvenheid ter discussie staat, is het land te klein: betutteling! Toen mijn eigen universiteit een experiment startte met Meatfree Monday verklaarde een hoogleraar: ‘De kantines op mijn universiteit zijn door de nazi’s overgenomen… verachtelijke betweterij die me alleen maar bloeddorstiger maakt.’

In de psychologie heet dit reactance: wanneer mensen het gevoel krijgen dat ze een bepaalde kant op geduwd worden, komen ze in verzet. Om hun keuzevrijheid te beschermen willen ze juist des te meer díé kant op. In reactie op bezwaren tegen vlees zeggen mensen weleens: ‘Nu ga ik extra veel vlees eten!’ Lekker puh. Misschien maar goed dus dat in de kantine van de boze hoogleraar de Meatfree Monday niet doorging.
Maar hoe vrij zíjn die keuzes eigenlijk? vroeg ik me af toen ik las dat in Nederland veel meer vrouwen parttime werken dan elders. Veel moeders zullen dat ervaren als eigen keus. Maar die keus ligt meer voor de hand in een land waar je zussen, vriendinnen en collega’s hetzelfde doen; waar je rond de bevalling zestien weken verlof hebt; waar anderen je vragen hoeveel dagen je voortaan gaat werken, en ze de fulltime werkende moeder zelfs een schuldgevoel aanpraten. NRC Handelsblad-columniste Rosanne Hertzberger schreef onlangs dat vrouwen in de VS doorwerken tot aan de bevalling en na een kort verlof weer fulltime aan het werk gaan. Wat haar als aanstaande moeder eerst ‘ondoenlijk, misschien zelfs onmenselijk’ leek, vindt ze inmiddels heel gewoon – want iedereen vindt het gewoon. In een andere omgeving, met andere gewoontes en normen, ga je er zelf ook anders over denken – en andere ‘eigen keuzes’ maken.
De keuzevrijheid die ons allen zo heilig is, is dus nogal betrekkelijk. Uiteindelijk zijn we echte groepsdieren die zich conformeren. Daarom vinden we het eten van hond of walvis verfoeilijk, maar vinden we het wel doodnormaal om varkens klem te zetten tussen metalen stangen en pasgeboren kalfjes bij hun moeder weg te slepen, zodat wij de melk kunnen drinken die zij voor haar baby maakt. Van een afstandje bekeken zijn dat nogal brute praktijken, maar het voelt anders: het mag, iedereen doet het, dan zal het wel kunnen toch? Net als bij het bekende ‘omstander-probleem’ denken we: als het echt erg was, had iemand er al iets aan gedaan. Zo houden we onbedoeld elkaars blinde vlekken in stand.

Toen ik laatst in de kantine sputterde dat ík nu geen keuzevrijheid heb – als ik geen vlees of kaas wil, heb ik welgeteld nul opties – zei een carnivore collega: ‘Jawel, jij kiest ervoor veganistisch te eten.’ Maar dat kun je ook omdraaien: een ander kiest ervoor om vlees te eten. O nee, wacht: dat is niet écht eigen keus, had ik net immers bedacht. Echt vrije keuzes, die tegen de stroom ingaan, vinden anderen vooral lastig en dwars. Gelukkig worden ze desondanks af en toe gemaakt: je moet er niet aan denken hoe onvrij we zouden worden als niemand de collectieve consensus durfde uit te dagen.

 

auteur

Roos Vonk

Roos Vonk verwondert zich graag over menselijke eigenaardigheden. In haar column voor Psychologie Magazine schrijft ze over de psychologie van het dagelijks leven. Ze doet dat door persoonlijke ervaringen en observaties te verbinden aan wetenschappelijke theorieën en onderzoeksresultaten.

» profiel van Roos Vonk

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

En nu bepaal ík het eens

‘Zullen we vanavond naar de bioscoop gaan?’ vraag ik aan een goede vriendin via WhatsApp. ‘Ja,...
Lees verder
Artikel

En nu bepaal ík het eens

‘Zullen we vanavond naar de bioscoop gaan?’ vraag ik aan een goede vriendin via WhatsApp. ‘Ja,...
Lees verder
Interview

Schrijver Saskia de Coster: ‘Mijn ontrouw is een enorme fo...

Als niet-biologische moeder voelde de Vlaamse schrijfster Saskia De Coster (43) zich de mindere, een...
Lees verder
Interview

Schrijver Saskia de Coster: ‘Mijn ontrouw is een enorme fo...

Als niet-biologische moeder voelde de Vlaamse schrijfster Saskia De Coster (43) zich de mindere, een...
Lees verder
Artikel

Eerste hulp voor twijfelaars

Ga je na de vakantie nu wel of niet solliciteren op die baan? Of je kind toch op een andere school d...
Lees verder
Artikel

Hebben we een vrije wil?

Ik wilde olijven kopen. Bij het versvak in de supermarkt bleken die in de aanbieding: drie bakjes vo...
Lees verder
Interview

De laatste afspraak

Hoe is het om euthanasie te plegen bij een patiënt? Vijf artsen vertellen over een levensbeëindigi...
Lees verder
Video

Eerste hulp bij keuzestress

Blijf je maar twijfelen over je studiekeuze, vakantiebestemming of welke schoenen je wilt kopen?
Bekijk video
Kort

Uitzoomen voor de beste keuze

Vrijdagochtend 9.00 uur. Een rustige werkdag, eindelijk tijd om je project af te ronden. Maar dan st...
Lees verder
Kort

Waarom jongere kinderen betere beslissingen nemen

Jonge kinderen (van 4) nemen net iets betere beslissingen dan oudere kinderen (vanaf 6), ontdekten p...
Lees verder