De weg naar rust en vrede in het stiefgezin

Het valt niet mee om in een stiefgezin te leven, als we de boodschap van griezelfilms als The Stepfather en sprookjes als Assepoester mogen geloven. Een ongunstig beeld dat bevestigd wordt door harde cijfers uit de praktijk. Toch is de eindconclusie van een groot Amerikaans onderzoek hoopgevend: de kans dat een stiefgezin er in slaagt in harmonie samen te leven mag dan redelijk klein zijn, ls het lukt is het succes groot.

In het jaar 2000 zullen in Amerika de stiefgezinnen in de meerderheid zijn ten opzichte van ‘gewone’ gezinnen. Hoewel het in Nederland voorlopig zo’n vaart niet zal lopen, kent ook ons land een stijging van het aantal stiefgezinnen. Op dit moment krijgen jaarlijks zo’n 25 duizend kinderen te maken met een echtscheiding van hun ouders en ruim veertig procent van deze kinderen groeit na de scheiding op in een stiefgezin.

Training

Van single
naar samen

  • Leer wat je valkuilen zijn in de liefde
  • Ontdek welk relatietype je bent
  • Kom erachter wat voor partner bij je past
bekijk de training
Nu maar
€ 67,50

De sterke groei van het aantal stiefgezinnen betekent echter niet dat stiefgezinnen met succes functioneren. Integendeel, maar liefst zestig procent van de stiefgezinnen slaagt er niet in om bij elkaar te blijven. De Amerikaanse onderzoekers James Bray en John Kelly raakten geïntrigeerd door deze ontwikkelingen en deden grootschalig onderzoek. Gedurende negen jaar volgden zij het reilen en zeilen van honderd stiefgezinnen en honderd kerngezinnen uit Amerika (de term ‘kerngezin’ komt uit de sociologie en betekent simpelweg ‘een echtpaar met hun natuurlijke kinderen’). Op basis van de onderzoeksresultaten schreef James Bray het onlangs verschenen boek Stiefouders en stiefkinderen. De valkuilen en de oplossingen.

Toenadering en afwijzing

Omdat kinderen na een scheiding meestal bij hun moeder blijven wonen, bestaan de meeste stiefgezinnen uit een biologische moeder en een stiefvader. In hun onderzoek hebben

Bray en Kelly zich daarom beperkt tot deze groep stiefgezinnen.

Een van de belangrijkste bevindingen van het onderzoek is dat een stiefgezin een heel andere ontwikkeling doormaakt dan een kerngezin. Partners uit een ‘gewoon’ huwelijk maken direct na hun trouwen meestal een romantische en gelukkige periode door. Als ze kinderen krijgen geeft dat weer een nieuwe impuls, maar vaak komt op een gegeven moment de sleur om de hoek kijken en moet het paar actief aan de slag gaan om het huwelijksgeluk in stand te houden. Partners in stiefgezinnen daarentegen moeten de zaken direct doortastend aanpakken. Zodra ze samenwonen kunnen ze te maken krijgen met specifieke problemen: de kinderen vinden het moeilijk om hun stiefvader te accepteren, de stiefvader voelt zich afgewezen, de moeder raakt hierdoor gestresst, of de biologische vader wil meer invloed. Kortom, er zijn heel wat hindernissen te nemen.

Ook psychologiestudente Sanne Blanc kan zich dergelijke problemen nog goed herinneren: ‘Hoe klein ik ook was, ik heb in het begin bijna fysiek tegen mijn stiefvader gevochten. Ik wou niets van hem accepteren en ging helemaal aan mijn moeder hangen. Ik denk dat dat voornamelijk uit onmacht was. Onmacht die zich uitte in de vorm van woede tegen de grootste stoorzender: mijn stiefvader.’

Voor een stiefvader is het vaak erg moeilijk als het stiefkind afwijzend op zijn toenaderingen reageert. Personeelsfunctionaris Marianne Vermeer weet nog goed hoeveel moeite haar tweede man Simon had met het gedrag van haar zoon Fransje. ‘Fransje was erg boos op Simon en gaf hem overal de schuld van. In het begin reageerde Simon met veel geduld op Fransje. Hij veroordeelde hem niet en deed zijn best om de band te verbeteren. Maar na verloop van tijd raakte Simon teleurgesteld door het gedrag van Fransje. Hij ging minder moeite doen om een emotionele band op te bouwen, want het was voor hem moeilijk te verwerken dat hij steeds werd afgewezen.’

Voor de moeder zijn de problemen tussen de stiefvader en het stiefkind ook frustrerend. Vaak voelt ze een sterke onmacht. Een vrouw die deelnam aan het onderzoek van James Bray vertrouwde hem toe: ‘Ik heb dit over iedereen afgeroepen. Het is allemaal mijn schuld. Ik wilde iedereen gelukkig maken en in plaats daarvan voelen ze zich ellendig.’

De moeder kan ook bij de conflicten betrokken raken. Wanneer de teleurgestelde stiefvader veel kritiek op zijn stiefkind uit, kan zij zich gedwongen voelen partij te kiezen voor haar kind. Op deze manier kan het kind een wig drijven tussen zijn moeder en zijn stiefvader. Dat een kind in staat is om een huwelijkscrisis tussen zijn ouders te veroorzaken, is een opvallend kenmerk van het stiefgezin. In kerngezinnen heeft een kind deze macht vrijwel nooit.

Geleidelijke acceptatie

In de eerste periode dat een stiefgezin samenleeft, krijgen de gezinsleden vaak te maken met gevoelens van woede, teleurstelling, frustratie en verdriet. Het is daarom niet verwonderlijk dat maar liefst 33 procent van de stiefgezinnen binnen twee jaar uiteenvalt.

Dat is spijtig, want uit het onderzoek van Bray en Kelly blijkt dat als een stiefgezin de eerste turbulente fase doorstaat, er wel degelijk warme, emotionele banden tussen de gezinsleden kunnen groeien. De kinderen uit een goed functionerend stiefgezin bleken net zo’n gezonde ontwikkeling door te maken als kinderen uit een harmonieus kerngezin.

Maar welke maatregelen moet een stiefgezin nemen om die eerste turbulente periode door te komen? Volgens de onderzoekers is het erg belangrijk dat de stiefvader een rol in het leven van zijn stiefkind krijgt die voor alle leden van het stiefgezin acceptabel is. Deze rol moet geleidelijk worden opgebouwd. In de eerste periode kan een stiefvader beter niet te veel de vader gaan uithangen. Het is voor het kind veel prettiger als de stiefvader zich qua intimiteit en gezag opstelt als een soort coach. Stiefvaders die te snel intimiteit en gehoorzaamheid veronderstellen, krijgen vaak genadeloze afgestraffingen, hoe vriendelijk ze zich ook opstellen. Sanne: ‘Je vader gaat weg en dan komt er iemand in huis die opeens denkt iets over jou te zeggen te hebben. Dat wordt niet zomaar geaccepteerd natuurlijk!’

De natuurlijke ouder

Stiefgezinnen hebben met veel meer randproblemen te maken dan kerngezinnen. De kinderen hebben ook een natuurlijke vader, die soms weer hertrouwd is; de stiefvader heeft zelf soms ook kinderen die bij zijn ex-vrouw wonen en die ex-vrouw kan ook weer hertrouwd zijn. Kortom: een stiefgezin wordt geconfronteerd met verwanten die als satellieten om hen heen draaien. En omdat deze verwanten allemaal een vinger in de pap hebben, moeten er wegen worden gevonden om in harmonie met hen om te gaan.

Marianne over Tinus, het zoontje van haar tweede man: ‘De dingen waaraan ik me stoor, zijn vaak opvoedingsverschillen. De ouders van Tinus vonden het niet nodig om hem bepaalde tafelmanieren te leren. Dat soort dingen. Maar hij woont wel de helft van de week bij ons in huis. Ik heb dus regelmatig met Tinus te maken, maar ik heb geen rol in zijn opvoeding. Mijn tweede man maakte hierover altijd afspraken met zijn ex en haar huidige man, maar ik werd daar nooit bij betrokken. Ik heb ervoor geknokt om ook een stem te krijgen. Er is een gesprek geweest en dat vond iedereen positief. Ik zie nu wel vooruitgang. Als er besluiten moeten worden genomen die met Tinus te maken hebben, dan vind ik het belangrijk dat we dat met zijn vieren doen.’

Het valt vaak niet mee om goede afspraken met ex-partners te maken. Toch is het heel belangrijk een goede band te onderhouden met de natuurlijke ouder van het kind. Kinderen functioneren beter in een stiefgezin als ze ook een goede band hebben met hun echte vader.

Drie verschillende gezinstypen

Er zijn veel verschillende manieren waarop een stiefgezin de alledaagse gezinsproblemen en de typische stiefgezinsproblemen kan aanpakken. In hun onderzoek ontdekten Bray en Kelly dat de strategie die een stiefgezin gebruikt om deze problemen op te lossen, kan verschillen, afhankelijk van het type gezin dat zij vormen.

Het romantische stiefgezin streeft naar een hecht gezin en een sterke band tussen stiefvader en stiefkind. Deze stiefgezinnen verwachten dat de gevoelens van intimiteit, liefde en harmonie automatisch zullen ontstaan zodra het stiefgezin een feit is. De partners zien de liefde als dé remedie voor ieder probleem en vinden afspraken en overleg daarom overbodig. Als gevolg hiervan is er eigenlijk weinig duidelijkheid: niemand weet precies waar de ander moeite mee heeft. Voor deze gezinnen is de eerste turbulente periode dan ook erg zwaar en vaak sneuvelen ze in de eerste jaren.

Het tweede type gezin, het neo-traditionele stiefgezin, is het meest succesvol. Warme familiebanden, intimiteit en respect voeren de boventoon. De ouders streven ernaar om vanuit een realistische basis een hecht en liefdevol gezin op te bouwen. Ze maken reële afspraken met elkaar en de kinderen en zorgen ervoor dat de communicatie zo open mogelijk is. Er is veel overleg en bij onenigheid proberen de ouders een compromis te vinden. Door deze aanpak wordt vanuit een realistische basis een hecht en liefdevol gezin opgebouwd.

In het derde type, het matriarchale stiefgezin, heeft de echtgenote een dominante rol. De echtgenote is vaak een sterke vrouw die graag alle touwtjes in handen heeft. Meestal gaat dat haar ook goed af, omdat ze erg efficiënt is. De man houdt zich een beetje afzijdig en bewaart afstand ten opzichte van zijn stiefkind. Hij is getrouwd voor het gezelschap en de genegenheid van zijn vrouw, en niet omdat hij een stiefgezin en kinderen wilde hebben. In het onderzoek bestond een minderheid van de gezinnen uit dit type. Meestal ging het in het matriachale stiefgezin goed, zolang beide partners tevreden waren met de rolverdeling. Wanneer de mannen zich met de opvoeding van hun stiefkinderen wilden bemoeien of als de vrouwen taken wilden afstaan, dan ontstonden problemen.

Bestendiging, rust en vrede

Een stiefgezin doorloopt in het algemeen verschillende fases, elk met een eigen karakter. De eerste, rumoerige periode duurt meestal een jaar of twee. Stiefgezinnen die zich door deze eerste periode weten heen te slaan, kennen daarna een stabiele tijd. Vaak zijn in deze tweede fase de conflicten voor een groot deel opgelost en vormt het stiefgezin een eenheid.

In een derde fase krijgen stiefgezinnen nieuwe problemen, maar dan gaat het om conflicten waar alle gezinnen vroeg of laat mee te maken krijgen. Het grootste deel van de stiefgezinnen gaat namelijk van start met vrij jonge kinderen. Als deze kinderen in de puberteit komen, breekt weer een rumoerige periode aan. Toch kan de rebellerende puber niet echt veel schade aanrichten. Het huwelijk heeft zich bestendigd en de ouders hebben vaak een hechte band opgebouwd. In deze fase sneuvelen nog maar weinig stiefgezinnen. En zodra de puber zijn strijd heeft uitgevochten, keert de rust en vrede uit de tweede fase weer terug.

Sanne: ‘Toen mijn moeder meer ging werken, zaten mijn stiefvader en ik vaker alleen thuis. Toen, met zijn tweeën ’s avonds aan de eettafel, begonnen de belangrijke gesprekken. Ik kan me nog goed het eerste gesprek herinneren, waarin we opbiechtten dat we eigenlijk heel veel van elkaar hielden. Achteraf denk ik dat al die ruzies met liefde te maken hadden. Het is een bekend fenomeen dat wanneer je je frustraties niet plaatst waar ze horen, je ze gaat uiten tegen de mensen die heel dicht bij je staan, de mensen van wie je houdt. De liefde is blijkbaar door de jaren heen gegroeid. Het moest alleen nog een betere vorm vinden. En dat is zeker gelukt. Ik en mijn stiefvader hebben nog steeds een goede band met elkaar.’

Uit het onderzoek van Bray en Kelly komt duidelijk naar voren dat het leven in een stiefgezin veel inspanning vergt van alle gezinsleden. Toch zijn de vooruitzichten lang niet zo slecht als vaak wordt gedacht. Veel stiefgezinnen slagen er ondanks de tumultueuze eerste jaren in om van het nieuwe gezin een succes te maken.

Stiefouders die over hun ervaringen willen praten met andere stiefouders, kunnen zich aanmelden voor een van de gespreksgroepen die Stichting Stiefwelzijn Nederland landelijk organiseert. Daarnaast geeft deze stichting informatie over alles wat met stiefgezinnen te maken heeft. Telefoon: 020-6389760

auteur

Amber van der Meulen

» profiel van Amber van der Meulen

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Zo loods je je kind veilig door een scheiding

Kinderen uit een gebroken gezin lopen een twee keer zo groot risico op psychische en sociale problem...
Lees verder
Artikel

Zo loods je je kind veilig door een scheiding

Kinderen uit een gebroken gezin lopen een twee keer zo groot risico op psychische en sociale problem...
Lees verder
Column

Hoofdredacteur Sterre van Leer: Gewoon bijzonder

Herken je dit: dat je soms volschiet om dingen die een ander niet eens ziet – van zielige honden t...
Lees verder
Column

Hoofdredacteur Sterre van Leer: Gewoon bijzonder

Herken je dit: dat je soms volschiet om dingen die een ander niet eens ziet – van zielige honden t...
Lees verder
Artikel

Uit elkaar of niet?

Diep in je hart betwijfel je of je partner wel de ware is. Maar of je dat zeker weet – nee. Is weg...
Lees verder
Advies

Bij elkaar blijven voor de kinderen?

Het valt niet mee om in een stiefgezin te leven, als we de boodschap van griezelfilms als The Stepfa...
Lees verder
Artikel

Het isolement van een tiener

Het valt niet mee om in een stiefgezin te leven, als we de boodschap van griezelfilms als The Stepfa...
Lees verder
Advies

Ik wil niet dat hij seks heeft met zijn vrouw

Het valt niet mee om in een stiefgezin te leven, als we de boodschap van griezelfilms als The Stepfa...
Lees verder
Artikel

Een pijnlijk gebrek aan intimiteit

De film 5x2 (Cinq fois deux) van regisseur François Ozon is een liefdesverhaal in omgekeerde volgor...
Lees verder
Interview

Jonathan Safran Foer: ‘Ik ben een verspiller’

Een roman, een baby, een scheiding: altijd is er wel iets wat zijn leven ingrijpend verandert. En da...
Lees verder