De kunst van het opgeven

Bloed, zweet en tranen zitten erin en toch wil het maar niet lukken met dat project. Doorbuffelen of afhaken? Nieuw onderzoek bewijst dat stoppen soms het beste is. tekst: marloes zevenhuizen beeld: veer

‘De aanhouder wint.’ ‘Opgeven is geen optie.’ ‘Winners never quit and quitters never win.’

Opgeven, ergens mee stoppen, heeft een slechte naam. Natuurlijk, met het najagen van onze dromen geven we richting aan ons leven. Onze doelen bepalen wie we zijn en waar we heen gaan. Maar net zo belangrijk als het nastreven van de dingen die je graag wilt bereiken, is de moed om doelen die buiten je bereik liggen los te laten, om doodlopende wegen te verlaten, zo zeggen steeds meer wetenschappers.

Want is het echt zo slim om maar te blijven investeren in de relatie met die moeilijke man of vrouw? Moet je in die baan blijven zwoegen terwijl het water je al maanden aan de lippen staat? En hoelang blijf je nog doorwerken aan een proefschrift dat zijn voltooiing maar niet nadert? ‘Mensen die doorgaan, doorzetters, dat zijn in onze maatschappij de helden,’ zegt psycholoog Sander Koole, onderzoeker aan de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Maar net zo belangrijk – zo niet belangrijker – is het om te weten wanneer iets niet voor jou is weggelegd. Daardoor voorkom je dat je energie verspilt aan onmogelijke projecten.’

Psycholoog Carsten Wrosch van de Canadese Concordia

University stelt zelfs dat koppigheid slecht kan zijn voor je gezondheid. Hij en zijn collega’s ontdekten dat mensen die het eens zijn met stellingen als ‘Ik houd lang vast aan mijn doel, ik kan het niet loslaten’ een slechter bloedbeeld hadden; ze vertoonden een hoger niveau van een eiwit dat in verband wordt gebracht met diabetes, hartkwalen en vroegtijdige ouderdom.

Ook ander onderzoek laat zien dat uiteenlopende groepen mensen – van vrouwen die er niet in slagen zwanger te worden tot mensen met een chronische ziekte – er wel bij varen als ze hun doelen kunnen loslaten.

Vergeefse investeringen

Het slechte nieuws is alleen: loslaten is ontzettend lastig. ‘Een doel opgeven dat belangrijk voor je is, betekent een belangrijk deel van jezelf opgeven. Dat doe je niet zomaar’, schrijft onderzoeker Charles Carver van de University of Miami in een van zijn publicaties.

En ook Sander Koole weet uit eigen ervaring dat loslaten ‘niet niks’ is: ‘Ik merkte het zelf toen ik vader werd. Ik moest mijn ambities wat betreft mijn carrière bijstellen. Ik dacht: dat kan ik wel, ik neem met minder genoegen, maar het bleek toch een stuk lastiger dan ik vooraf dacht.’

Volgens Koole worden er allerlei psychologische mechanismen in werking gezet als we ons op een bepaald doel richten. ‘Je komt in een bepaalde mindset. Je wordt optimistisch en een beetje onrealistisch over de kans dat je je doel gaat behalen.’

Een ander mechanisme dat het moeilijk maakt om ergens mee te stoppen, is wat in de psychologie de ‘sunk cost bias’ wordt genoemd. Hoe meer je in een bepaald doel hebt geïnvesteerd, hoe meer je het gevoel hebt dat je ermee moet doorgaan – ook al zie je het allang niet meer zitten. Je hebt bijvoorbeeld al zo veel uren gestopt in het schrijven van een boek, dat je ook vanavond maar weer zuchtend je laptop openklapt in plaats van jezelf een hoop pijn en moeite te besparen door er gewoon mee te stoppen.

Ook het Zeigarnik-effect maakt stoppen pijnlijk: we hebben de neiging om taken die we niet afmaken beter te onthouden dan dingen die we wel voltooien. De naamgeefster van dit effect – Bluma Zeigarnik – deed in de jaren twintig een klassiek geworden experiment. Ze gaf mensen taken waarvan ze slechts een deel konden afronden, en ontdekte dat de proefpersonen zich de taken die ze niet hadden afgemaakt beter konden herinneren dan de dingen die ze voltooiden. Volgens Zeigarnik roept een niet behaald doel een bepaalde spanning op, die pas zal wegebben als de missie voltooid is.

Wiens doel is dit?

Maar hoe weet je of het tijd is om het bijltje erbij neer te gooien? Te vroeg opgeven is natuurlijk ook niet slim, want dan bereik je niets.

In sommige gevallen lijk je er niet omheen te kunnen. Je wilt bijvoorbeeld een Olympische medaille winnen, maar bent inmiddels de leeftijd gepasseerd waarop dat mogelijk is. Of je wilt een vrijstaand huis kopen, maar je vermogen is vorig jaar verdampt op de beurs.

Maar het gaat natuurlijk om de twijfelgevallen. Stop je na honderd pagina’s met dat boek waar je jezelf doorheen worstelt, of lees je door en wacht daar alsnog de beloning? Geef je die droom van een camping in Portugal na een halfjaar op omdat je gek wordt van de heimwee, of moet je het toch echt een jaar volhouden?

Een vraag die je jezelf volgens Koole in ieder geval moet stellen, is of de droom die je najaagt wel bij je past. ‘Een doel moet niet alleen realistisch zijn, het moet ook iets zijn wat je écht zelf wilt en niet iets wat van buiten is opgelegd. Een klassiek voorbeeld is dat van de student die liever naar de kunstacademie was gegaan, maar rechten studeert omdat zijn ouders dat willen. Ook al is hij daar goed in, toch zal hij er ongelukkig en gestrest van worden en kan hij er beter mee stoppen.’

Een teken aan de wand is als je je opgelucht zou voelen wanneer het doel niet meer deel uitmaakt van je leven. ‘Proberen je dat voor te stellen is een goede manier om bij je gevoel te komen,’ zegt Koole.

Je kunt natuurlijk ook aan vrienden of familie vragen of het zinvol is om te volharden, maar, waarschuwt Koole: hoewel anderen misschien wel redelijk onze capaciteiten kunnen inschatten, zijn ze niet zo goed in het bepalen of een bepaalde droom bij ons past. ‘Als een vriend van mij een hotel wil beginnen in Spanje, vind ik het lastig me voor te stellen dat hij dat leuk vindt. Terwijl zo’n hotel voor hem misschien dé manier is om vorm te geven aan zijn behoefte om voor mensen te zorgen. Zulke interne motieven zijn voor anderen vaak niet zichtbaar.’

Vindt u stoppen lastig omdat u het gevoel hebt dat u al te veel hebt geïnvesteerd? Dan hebt u last van de eerder genoemde ‘sunk cost bias’. Probeer in dat geval – hoewel het lastig is – te accepteren dat u alle bloed, zweet en tranen die u er al in gestopt hebt, nooit meer terugkrijgt en dat u alleen kunt voorkomen dat er nog meer vergeefse energie in het project verdwijnt. Doe alsof alleen het hier en nu bestaat – denk niet terug aan uw eerdere investeringen – en maak opnieuw de keuze.

Belangrijk is volgens Koole in ieder geval dat je een bepaalde rust hebt op het moment dat je beslist of je doorgaat of afhaakt. ‘Bij mensen die langdurig gestrest zijn, werkt de intuïtie minder goed. Laat je niet meeslepen door het moment, beslis niet als er net iets naars is gebeurd of als het juist heel goed gaat.’

Abstracte behoeften

Maar pas op: alleen het verlaten van een doodlopend pad is niet genoeg, waarschuwen de Amerikaanse onderzoekers Michael Scheier en Charles Carver. Omdat doelen ons op de been houden, moeten we er volgens hen voor zorgen dat we er snel andere voor in de plaats krijgen.

Onderzoeker Sander Koole ziet het niet zo zwart-wit. ‘Dat je altijd moet weten waar je heengaat, vind ik wel een heel Amerikaans idee. Af en toe mag je best wat relaxen en freewheelen. Als je chronisch geen enkel idee hebt wat je wilt, dán heb je een probleem.’

Maar hoe vind je een nieuw doel? Volgens Scheier en Carver kun je op twee manieren te werk gaan. De eerste is om een minder ambitieus doel te kiezen, door dus als het ware een stapje terug te doen. Het voordeel hiervan is dat je wel bezig blijft met het domein dat belangrijk voor je is, zeggen de onderzoekers. Als je bijvoorbeeld beseft dat je niet de beste atleet van de wereld zult worden, kun je ambiëren om de beste van Nederland te worden.

Maar soms is ook dat niet haalbaar en ben je genoodzaakt je droom helemaal te vergeten. Belangrijk is dan volgens Scheier en Carver dat je je ervan bewust wordt welke behoeften je doelen vervullen op een abstracter niveau. Zowel een atleet als een beurshandelaar kan bijvoorbeeld als basiswens hebben om te wedijveren, om ergens de beste in te zijn.

De volgende stap kan zijn: bedenken hoe je die behoefte op een andere concrete manier kan vervullen. Scheier en Carver: ‘Iemand die beseft dat er meerdere paden bestaan om je eindbestemming te bereiken, zal beter voorbereid zijn om op een ander pad over te stappen als dat nodig is.’

‘Op een gegeven moment moest ik toegeven dat werken er echt niet meer in zat’

Marieke Groen (22) heeft verlamde darmen. Ze is afgekeurd en ligt veel op bed.

‘Al toen ik klein was, wilde ik juf worden. Toen ik op de middelbare school zat hielp ik iedere week op de basisschool waar mijn vader lesgeeft, daarna ging ik naar de pabo. Tijdens mijn eindstage kreeg ik een eigen klas onder mijn hoede. De kans zat erin dat ik na mijn afstuderen mocht blijven.

Maar plotseling kreeg ik heel erge buikpijn. Eerst dachten ze in het ziekenhuis dat het een blindedarmontsteking was. Maar het bleek een veel ernstiger aandoening te zijn, vermoedelijk door een medicijnvergiftiging. Mijn darmen deden niets meer, ze waren verlamd.

Aanvankelijk dacht ik dat ik wel weer voor de klas zou kunnen staan; vanuit mijn bed stuurde ik sollicitatiebrieven naar scholen. Maar op een gegeven moment moest ik toegeven dat het er echt niet meer in zat. In het ziekenhuis werd ik keihard met mijn neus op de feiten gedrukt: ze vertelden me dat ik niet meer zou kunnen werken, dat kost te veel energie. “Je moet het gaan accepteren,” vertelden ze me, “dan krijg je rust.” En dat was ook zo: als je ertegen blijft vechten, wordt het alleen maar moeilijker.

Ik wil nu kijken of ik op een andere manier invulling kan geven aan mijn droom om juf te zijn. Het zou bijvoorbeeld mooi zijn als ik een ochtend in de week probleemkinderen zou kunnen begeleiden vanuit huis, of dingen kan organiseren voor mijn vaders school. Of misschien wil ik wel kinderboeken gaan schrijven. Ik ben nu bij nul, alles wat ik erbij krijg is pure winst.’

‘Ik moest afscheid nemen van de dromen die moeders voor hun kinderen hebben’

Marianne van Cadsand heeft drie zoons met een autismespectrumstoornis (ASS), een tweeling van 24 en een zoon van 21.

‘Mijn kinderen deden het in het begin erg goed op school, ze hadden zichzelf als kleuters al leren lezen. Dat wordt wel wat, dacht ik. Qua intelligentie zouden ze op hun sloffen het gymnasium hebben gehaald. Maar om een opleiding af te ronden heb je meer nodig dan alleen intelligentie: je moet kunnen samenwerken, kunnen plannen en overzicht hebben. Daardoor ging het mis op school. Pas tijdens hun puberteit werd ontdekt dat ze een autismespectrumstoornis hadden. Mijn zoons raakten op het verkeerde pad, gebruikten drugs. Ik ben zelfs zover gegaan ze gedwongen te laten opnemen om ze er weer bovenop te krijgen. Als je niet in het midden van de maatschappij past, kom je aan de rand terecht.

Stukje bij beetje heb ik afscheid genomen van de dromen die moeders doorgaans voor hun kinderen hebben. Kinderen van vriendinnen studeerden, gingen samenwonen, krijgen straks zelf kinderen…

Maar daarvoor zijn andere dingen in de plaats gekomen. In mijn zoons zit heel veel moois, zij hebben hun eigen talenten. Zo doet een van hen vrijwilligerswerk. Hij werkt bij klusdienst De Boei en legt bijvoorbeeld elektra aan en plaatst keukens. Ook geven ze me door hun stoornis altijd ongezouten commentaar, daar heb ik veel van geleerd.

Wat me ook heeft geholpen, is mijn werk: ik begeleid nu ouders en kinderen met een autismespectrumstoornis. In mijn gezin zijn veel dingen misgegaan, als ik dat bij één iemand kan voorkomen ben ik tevreden.’

Meer informatie: www.autstanding.nl

Deel uw eigen verhaal

Hebt u weleens een droom of een doel moeten opgeven? Hoe voelt u zich daar nu over: baalt u of bent u juist blij met hoe het is gelopen? Deel uw verhaal met anderen op psychologiemagazine.nl/forum

auteur

Marloes Zevenhuizen

Mensen inwijden in de wondere wereld van de psychologie – niets vind ik leuker dan dat. En waar kan dat beter dan bij Psychologie Magazine?

» profiel van Marloes Zevenhuizen

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Dit jaar geen griep

Zin om dagenlang in bed te liggen met keelpijn, koorts en een natte neus? Lees dan vooral niet verde...
Lees verder
Artikel

Dit jaar geen griep

Zin om dagenlang in bed te liggen met keelpijn, koorts en een natte neus? Lees dan vooral niet verde...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Advies

We hebben een groot verschil in libido

Mijn man en ik zijn al vijf jaar samen, we passen goed bij elkaar en werken aan een toekomst. Het pr...
Lees verder
Advies

We hebben een groot verschil in libido

Mijn man en ik zijn al vijf jaar samen, we passen goed bij elkaar en werken aan een toekomst. Het pr...
Lees verder
Interview

‘Ik weet wat ik wil zeggen, maar het komt er gewoon niet u...

Bij de meeste mensen gaat stotteren vanzelf over. Maar niet bij Dini Zeggelaar (40). Al bijna haar h...
Lees verder
Artikel

Zomerzorg

Bloed, zweet en tranen zitten erin en toch wil het maar niet lukken met dat project. Doorbuffelen of...
Lees verder
Artikel

RSI: doorbreek die vicieuze cirkel

Bloed, zweet en tranen zitten erin en toch wil het maar niet lukken met dat project. Doorbuffelen of...
Lees verder
Artikel

Hoe oud ben je écht?

We voelen ons massaal jonger dan ons paspoort aangeeft. En dat is heel gezond, want wie zich jong vo...
Lees verder
Interview

Cindy Meston: ‘Seks is voor vrouwen minder belonend’

Mannen willen altijd wel, vrouwen moeten eerst het huis op orde hebben voor ze zin krijgen in seks. ...
Lees verder
Column

Placebo-effect

Bloed, zweet en tranen zitten erin en toch wil het maar niet lukken met dat project. Doorbuffelen of...
Lees verder