Waarom we graag geloven in een simpele oplossing

  • 957 woorden
  • leestijd is 5 minuten
  • Illustratie: Anne van den Berg
Uit de EU stappen! Normaal doen! Muren bouwen tegen vluchtelingen! Politici opperen veel te simpele oplossingen voor uiterst complexe problemen. Veel kiezers snappen dat best, maar waarom zijn ze er tóch gevoelig voor?

De Brexit volgde op de oproep ‘Take back control’, Trump werd de nieuwe Amerikaanse president met de slogan ‘Make America great again’ en Geen Peil won het Oekraïne-referendum door te stellen dat met een ‘nee’ de macht teruggehaald zou worden uit Brussel. Het afgelopen jaar maakte duidelijk dat veel mensen gevoelig zijn voor eenvoudige oplossingen. Overal lijkt men terug te verlangen naar de overzichtelijke wereld van weleer, waarin je het touwtje nog uit de

brievenbus kon laten hangen.

Waar komt dat verlangen vandaan? Gaat het tijdens de komende Tweede Kamerverkiezingen leiden tot een overwinning voor de PVV? En zal het, later dit jaar, in Frankrijk ook het Front National en in Duitsland de AfD aan de macht helpen? Het zijn alledrie radicaal-conservatieve partijen die traditionele waarden koesteren, buitenlandse invloeden willen beperken en vaak eenvoudige oplossingen presenteren voor complexe vraagstukken.

"Hoe meer we het gevoel hebben in een dreigende wereld te leven, hoe meer we naar duidelijkheid verlangen."

-

Veilig en voorspelbaar

Dat de meeste mensen slecht tegen ambiguïteit kunnen, is al langer bekend. Als peuter zoeken we al continu naar verklaringen voor de onbegrijpelijke wereld om ons heen: waarom wordt het donker? Waarom moet ik naar bed? Maar ook als volwassene willen we niets liever dan onzekerheid elimineren.
Binnen de sociale psychologie staat deze neiging bekend als de Need for Cognitive Closure (NfCC), wat zoiets betekent als ‘behoefte aan eenduidige antwoorden’. NfCC is net als bijvoorbeeld extraversie en neuroticisme een aangeboren, vrij stabiele karaktertrek die iedereen in meerdere of mindere mate bezit. Heb je een sterke NfCC, dan ben je geneigd snel en vaak op basis van beperkte informatie je mening te formuleren, en daar vervolgens ook aan vast te houden. Je verlangt naar afbakening en structuur; naar een veilige, voorspelbare wereld.
De mate van NfCC beïnvloedt ook onze politieke voorkeuren. Zo blijkt een hoge NfCC samen te hangen met een voorkeur voor duidelijke regels, sterke leiders en maatregelen gericht op behoud van orde en stabiliteit. Denk bijvoorbeeld aan minder immigranten en ‘zero tolerance’.
Tegelijkertijd leidt het tot minder enthousiasme over maatregelen die de samenleving mogelijk blootstellen aan instabiliteit en onzekerheid, zoals het waarderen van culturele diversiteit.
Diverse studies in verschillende westerse landen laten een directe relatie zien tussen een hoge NfCC en stemmen op een conservatieve partij. Vaak zijn dat de partijen die een scherp veiligheidsbeleid nastreven, relatief intolerant zijn tegenover andere culturen en zich richten op behoud van eigen normen en waarden. Zoals bijvoorbeeld de PVV, het Front National en de AfD.

Behoefte aan structuur

Maar als de een van nature een sterkere behoefte heeft aan cognitive closure dan de ander, hoe kan het dan dat die NfCC nu plotseling een veel grotere rol lijkt te spelen in de politiek?
Dat komt doordat die behoefte ook door externe omstandigheden kan worden aangewakkerd. Zoals bijvoorbeeld angst. Terroristische aanslagen of een grote toestroom van vluchtelingen geven veel mensen het gevoel dat we meer dan ooit in een dreigende wereld leven. In dit soort onzekere situaties groeit bij bijna iedereen de behoefte aan sterke, autoritaire leiders en snelle, simpele oplossingen.
Zo bleek uit een psychologisch experiment dat bij mensen die werden herinnerd aan terrorisme, bijvoorbeeld via foto’s van nine-eleven, de behoefte aan structuur en duidelijkheid sterk toenam. Hetzelfde effect was ook zichtbaar na de aanslagen in Londen in 2005.
Ook stress blijkt ons sterker te doen verlangen naar afbakening, structuur en dat wat we kennen. Uit diverse onderzoeken bleek dat bij mensen die onder tijdsdruk staan, de behoefte aan closure groeit. Ze voelen zich dan minder geroepen zorgvuldig te reflecteren en te analyseren, en vormen sneller een conservatief oordeel op basis van een vluchtige scan van aanwezige informatie.
Ter nuancering: het is niet zo dat mensen hierdoor ineens totaal andere politieke standpunten gaan innemen. Externe factoren kunnen vooral bestaande neigingen en voorkeuren versterken of verzwakken. En: hoe sterker je politieke voorkeur is vastgezet, hoe kleiner de invloed van externe factoren. Een GroenLinks-stemmer zal onder tijdsdruk dus niet ineens maatregelen van de VVD onderschrijven, en na een terreuraanslag zal een D66-stemmer niet ineens een Wilders-aanhanger worden. Het zijn dus vooral de zwevende kiezers en de niet-stemmers – bij wie de politieke mening nog niet zo sterk verankerd is – die in barre tijden houvast zoeken en extra gevoelig zijn voor een helder geluid.

Snelle soundbites

Wie zal de komende tijd het beste in staat zijn de weifelende kiezers aan te spreken? Dat is lastig te voorspellen. Bijna alle politici, ook de niet-conservatieve, grossieren in verkiezingstijd in krachtige uitspraken. De neiging om onzekerheden en nuanceringen te reduceren tot snelle, eendimensionale soundbites is dan buitengewoon sterk. Maar nu zo veel mensen snakken naar simpele oplossingen en we steeds minder de tijd hebben of nemen om informatie zorgvuldig tot ons te nemen, lijken radicaal-conservatieve partijen wel de beste kaarten te hebben.
Of in Nederland de PVV de enige partij is die daarvan gaat profiteren, valt overigens nog te bezien. Afhankelijk van waar mensen onzeker over zijn, kunnen ze ook voor andere radicaal-conservatieve partijen, op rechts én op links, kiezen. Voor wie de ouderenzorg heel belangrijk vindt, zijn de rechttoe, rechtaan oplossingen van de 50PLUS partij ook heel aantrekkelijk. En wie bang is voor een machtig Europa, zal ook de SP (‘De Europese Unie moet op de schop’) en de VNL van Jan ‘Oekraïnereferendum’ Roos aansprekend vinden.
Maar al deze partijen zullen met hun spierballentaal de grootste winst boeken daar waar vertrouwen het laagst is en de angst het grootst.

Bronnen: o.a. A. Chirumbolo e.a., Need for cognitive closure and politics, International Journal of Psychology, 2004 / G. De Zavala e.a., Political conservatism, need for cognitive closure, and intergroup hostility, Political Psychology, 2010 / S. Eidelman, Low-effort thought promotes political conservatism, Personality and Social Psychology Bulletin, 2012 / M. Konnikova, Why we need answers, The New Yorker, 30 april 2013 / K.D. Deppe e.a., Reflective liberals and intuitive conservatives, Judgement and Decision Making, 2015

auteur

Reint Jan Renes

» profiel van Reint Jan Renes

Dit vind je misschien ook interessant

Interview

Waarom Hillary niet boos mag worden

Ze maakt een goede kans om als winnaar uit de Amerikaanse voorverkiezingen te komen. Maar in die str...
Lees verder
Interview

Waarom Hillary niet boos mag worden

Ze maakt een goede kans om als winnaar uit de Amerikaanse voorverkiezingen te komen. Maar in die str...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Advies

Ik word opgewonden als ik terugdenk aan mijn misbruik

Beste Gert-Jan, Van mijn 12e tot mijn 16e jaar ben ik misbruikt geweest door een man. Ik ben een vro...
Lees verder
Advies

Ik word opgewonden als ik terugdenk aan mijn misbruik

Beste Gert-Jan, Van mijn 12e tot mijn 16e jaar ben ik misbruikt geweest door een man. Ik ben een vro...
Lees verder
Artikel

Eigen volk eerst

Nationalisme is een machtige emotie. Misschien wel dè machtigste emotie, want in naam van het natio...
Lees verder
Interview

‘Zonder macht worden mensen ziek’

We hebben het nodig voor ons levensgeluk. Maar van te veel macht worden we nare mensen. Een gesprek ...
Lees verder
Interview

Psycholoog & politicus Jan Boelhouwer: ‘Ik ben ne...

Hij deed onderzoek naar gezichtsexpressies, leugendetectors en oogknipperreflexen. Maar na dertig ja...
Lees verder
Interview

Advies voor creatieve ondernemers: ‘Denk verder, denk gekk...

Leuk: een fotografiecursus volgen, een roman schrijven, een schilderij maken. Maar je brood verdiene...
Lees verder
Column

Het hoogste woord

Uit de EU stappen! Normaal doen! Muren bouwen tegen vluchtelingen! Politici opperen veel te simpele ...
Lees verder
Artikel

Stemvast?

U weet prima waarom u wie kiest. Dénkt u. Want deze dingen beïnvloeden uw stemgedrag zonder dat u ...
Lees verder