Mama, niet weggaan!

Wat doet het met je als je moeder op een dag verdwijnt, of het gezin verlaat voor een andere man? Drie dochters en een moeder kijken terug. ‘Als je moeder weggaat, staat je basisveiligheid op het spel.’

Carolien was 7 toen haar moeder vertrok uit de woongroep waar ze met haar ouders woonde. ‘Mij was niets verteld. Toen ik haar nakeek bij de voordeur, kreeg ik een gevoel van bevriezing – ik snapte er helemaal niets van. Thuis huilde ik niet, dat deed ik op school bij de juf. De kinderen pestten me wonderlijk genoeg niet, misschien omdat ze voelden hoe immens mijn verdriet was.’

Als ouders scheiden, brengt dat voor een kind altijd een groot verdriet met zich mee. Er wordt gerammeld aan de veilige basis die het gewend was. Vertrouwen in volwassenen en in relaties krijgt een gevoelige knauw. In veruit de meeste gevallen is het de vader die vertrekt. Maar wat als de moeder haar gezin verlaat?

Gek genoeg is weinig onderzocht wat opgroeien zonder moeder betekent voor een kind. Het lijkt op het eerste gezicht voor de hand te liggen dat het een nog grotere impact heeft als de moeder vertrekt dan als een vader ergens anders gaat wonen. Door de zwangerschap, de intensieve zorg in de babytijd en de vaak grotere thuisrol van moeders in onze cultuur, moet een grotendeels afwezige moeder wel de bodem onder het bestaan van een kind wegslaan.

De Vlaamse

psychotherapeut Marie-Jeanne Fierens, wier moeder wegging toen zij 14 was, denkt inderdaad dat het voor kinderen harder aankomt als de moeder het gezin verlaat. ‘De moeder staat voor mij voor het “zijn”, de nestwarmte en het bestaansrecht van het kind. De vader staat meer voor de buitenwereld en speelt een belangrijke rol om het kind de wijde wereld in te helpen, door de symbiose van moeder en kind langzaam te doorbreken. Als je moeder weggaat, staat je basisveiligheid op het spel.’

Voor Carolien gold dat zeker. ‘Jarenlang doolde ik zonder houvast door die woongroep. Mijn vader was somber, onbereikbaar en altijd aan het werk. Over mijn moeder werd niet gesproken. Ik werd een boos, wanhopig kind dat zich niet kon concentreren op school. Mijn hartewens was dat ik een moeder had en niet in die hippieomgeving woonde.’

Eens per jaar ging ze alleen met het vliegtuig naar Berlijn, waar haar moeder inmiddels woonde en studeerde. Na een opstandige puberteit klampte ze zich vast aan mannen die haar geen liefde gaven. Ze voelde zich overal de vreemde eend in de bijt. Ook in haar werk vond ze bij niemand aansluiting, kreeg conflicten en kwam uiteindelijk thuis te zitten. Tien jaar therapie had ze nodig om weer wat grond onder de voeten te krijgen.

Ook Kalinka (31) groeide op in een onveilige omgeving. Ze was 2 toen haar moeder het gezin verliet voor een andere man. Hoewel haar vader alcoholist was, werden zij en haar zus door de kinderbescherming aan hem toegewezen – haar moeder was er immers vandoor gegaan, ‘dus’ ongeschikt voor het moederschap. ‘Mijn zus en ik gingen elke woensdagmiddag naar haar toe, maar ik heb nooit een band met haar gekregen. Ze is niet goed in staat emoties te tonen. Ik werd boos en opstandig, want iedereen had een moeder, waarom ik niet?’

Een moeder verlaat haar kinderen niet, is de heersende opvatting. ‘Zelfs een kat laat haar jongen niet in de steek’, hoorde Fierens over haar moeder spreken in het dorp. Omdat ze zo duidelijk een afkeurenswaardige uitzondering was, constateerde ze pas jaren later dat zij niet het enige kind was van wie de moeder was vertrokken. Naast al het verdriet, de schaamte en de wanhoop, voelde ze zich letterlijk waardeloos. Want wie ben je nog, als je eigen moeder je in de steek laat?

Groot taboe

Maar is het echt erger als de moeder weggaat dan als de vader uit beeld verdwijnt? Liesbeth van Hennik, gz-psychologe in Bilthoven, is daar helemaal niet zo zeker van. Zij is de enige psycholoog in Nederland die zelf onderzoek heeft gedaan naar dit onderwerp, zij het zijdelings: jaren geleden interviewde ze diverse moeders die hun kinderen bij hun ex hadden achtergelaten. Hun ervaringen tekende ze op in haar boek Ik ga. Moeders die hun gezin verlaten (uitgeverij Jan Scheffers; alleen nog tweedehands verkrijgbaar).

Uit de verhalen in haar boek blijkt juist dat kinderen door het vertrek van een moeder uit het gezin geen problemen in hun ontwikkeling hoeven te krijgen – als ze maar worden opgevangen door een stabiele, liefdevolle omgeving. Hetzelfde beeld komt naar voren uit onderzoek naar kinderen waarvan de moeder vroeg overlijdt. Essentieel is dat de achtergebleven ouder emotioneel beschikbaar blijft voor het kind, of dat een oma of vriendin die rol op zich neemt. Als de verzorgende ouder geheel met zichzelf bezig is of het kind zelfs een rol of taken toebedeelt die niet bij een kind horen, zoals de partnerrol of te veel huishoudelijke taken, dan draagt het een te zware last die zijn gezonde ontwikkeling blokkeert.

‘Mijn conclusie was dat het met de kinderen heel goed kan gaan als de moeder degene is die het gezin verlaat,’ zegt Van Hennik. Veel belangrijker dan wie het kind opvoedt, is dat beide ouders respectvol over elkaar blijven praten en elkaar in ere houden. Daarnaast is het nodig dat de kinderen een beeld krijgen van wat een moeder en wat een vader is, waarvoor ze beiden geregeld moeten zien. Als derde speelt de omgeving een grote rol: voor kinderen kan het erg belastend zijn als ze afwijken van wat ‘hoort’ en de omgeving hen afwijst en veroordeelt.

Wat Van Hennik opviel in de verhalen van de moeders die ze interviewde, is dat ze de beslissing om te vertrekken nooit lichtvaardig namen. Van Hennik: ‘Het waren allemaal vrouwen die na lang nadenken en veel wikken en wegen het besluit namen om de zorg voor de kinderen bij de vader te laten en zelf een nieuw leven op te bouwen. Ze beleefden het moederschap allemaal anders. De een vond die rol benauwend of verschrikkelijk, de ander vond het moederschap geweldig, maar had het hart niet de vader en de kinderen van elkaar te scheiden. Vaak zagen ze de vader als de betere verzorger of lieten ze financiële argumenten meespelen.’

Unaniem gaven de moeders aan dat ze zichzelf in hun toenmalige huwelijk aan het verliezen waren, dat ze meer vrijheid voor zichzelf zochten of zich wilden ontwikkelen. En allemaal waren ze ervan overtuigd dat hun beslissing onder de toenmalige omstandigheden het beste was voor hun kinderen en voor zichzelf.

‘Er is een behoorlijke dosis moed voor nodig om in onze maatschappij tot zo’n beslissing te komen, want je stuit op een groot taboe,’ zegt Van Hennik. Over een moeder die haar kinderen alleen in de weekends ziet, oordeelt de omgeving: ‘Lekker makkelijk.’ Voor een gescheiden vader die hetzelfde doet, gaan de duimen omhoog.

Breken of niet?

Een stabiele verzorgende ouder, contact met beide ouders en een vader en moeder die respectvol praten over elkaar – voor Carolien, Kalinka en Marie-Jeanne Fierens zat dat er niet in. Hun vaders hadden de handen vol aan hun eigen problemen, over hun moeder werd thuis niet gepraat. Fierens’ moeder verdween zelfs volledig uit beeld, tot ze haar twee jaar geleden opeens over de markt zag lopen. ‘We hebben een kopje koffie gedronken. Ik dacht: dit is mijn moeder, maar ik voelde niets, ze was een vreemde voor me. Nu denk ik: ze had nooit kinderen moeten nemen. Ik zie een afstandelijke, gevoelsarme vrouw, die ongeschikt is voor het moederschap. Daar leef ik dan maar mee.’

Carolien en Kalinka hielden wel contact, maar de relatie met hun moeders is moeizaam. Kalinka: ‘Ik heb geprobeerd om er met haar over te praten, maar zij vindt dat ik háár als kind heb afgestoten. “Je liet mij niet toe,” zegt ze. Maar ik begrijp gewoon niet hoe een moeder haar kind in de steek kan laten! Toen ik haar dat een keer zei, liep ze huilend weg. De laatste jaren begin ik daar zelf last van te krijgen: een gevoel van verdriet en een gebrek aan warmte. Dus nu heb ik gesprekken met een psycholoog in de hoop erachter te komen wat ik moet doen: doormodderen of het contact met mijn moeder verbreken.’

Carolien: ‘Sinds ik kinderen heb, snap ik eigenlijk nog minder van mijn moeders stap, omdat ik zelf zo’n fysieke en emotionele band met ze voel. Hoe kun je een kind verlaten? Ik heb wel contact met mijn moeder, maar er zit een grens aan wat ik van mezelf prijsgeef. “Ik kon niet anders,” is de verklaring van mijn moeder. We kunnen er samen niet over praten. Gelukkig hebben mijn kinderen een goede band met hun oma. Daar laat ik het bij.’

Carolien en Elsbeth heten in werkelijkheid anders.

Elsbeth (58) liet haar dochters na de breuk met haar partner bij hem achter.

‘Het eerste halfjaar woonden mijn twee dochters van 6 en 7 bij mij. In die tijd raakte ik langzaam in paniek. Tijdens mijn huwelijk hadden we de zorg gedeeld, nu stond ik er alleen voor. Ik wist steeds minder goed hoe ik het in mijn eentje moest klaren, vooral financieel. Ik ben kunstenaar en kon ons maar moeizaam onderhouden. Mijn toenmalige partner had een goede baan. Tijdens die labiele periode groeide het idee dat de kinderen beter af zouden zijn bij hem. Hij zorgde nog steeds twee dagen per week voor hen en was een goede vader. Toen ik hem vroeg of hij de kinderen wilde opvoeden, zei hij meteen ja.

Ik zag mijn dochters om het weekend en in de vakanties. Ik vond het vreselijk hen te moeten missen, maar als ik eerlijk ben, was het ook een bevrijding. Mijn omgeving reageerde hard: een vriendin en een zus wilden me niet meer zien. Mijn moeder keurde mijn stap af. Ook mijn ex vond eigenlijk dat het niet kon, maar dat bleek pas later. De meisjes mochten bij hem en zijn nieuwe vrouw niet over mij praten.

Achteraf gezien zou ik nu alles op alles gezet hebben om het anders te doen. Toen had ik het gevoel dat het echt beter was voor mijn kinderen, maar mijn keuze was grotendeels ingegeven door angst. Toen mijn dochters groter werden, vonden ze allebei dat ik ze in de steek had gelaten. Mijn oudste dochter hield me voor dat ik eerder voor mezelf kies dan voor hen. Heel diep van binnen wist ik dat ze gelijk hadden, maar ik wilde dat niet horen. Tot ik een paar jaar geleden voor het eerst kon voelen dat mijn verhaal er voor mijn dochters niet toe doet. Hoe weloverwogen je beslissing ook is, kinderen hebben daar geen boodschap aan. Ik heb tegen hen gezegd dat het me oprecht spijt dat ik in mijn beslissing te weinig heb laten meespelen wat het voor hen betekende. Dat was voor mijn dochters een ware verlossing.

Hoe goed hun vader en zijn nieuwe vrouw het ook gedaan hebben, ik ben toch gaan inzien dat kinderen beter bij hun moeder kunnen blijven. Het is raar om te bedenken dat het misschien minder problematisch was geweest als hun vader had gedaan wat ik nu heb gedaan.

Ervaringen delen

In september geeft psychotherapeute Marie-Jeanne Fierens in Antwerpen een dagworkshop (geen groepstherapie) voor kinderen die zonder moeder zijn opgegroeid. Doel van de dag is ervaringen delen in ?een veilige omgeving, en wellicht ontdekken welke kwaliteiten je door die moeilijke omstandigheden ?hebt ontwikkeld. Alleen luisteren mag ook.

Meer informatie: marie-jeanne.fierens@telenet.be[/wpgpremiumcontent]

auteur

Nan Rosens

Nan Rosens is documentairemaker en journalist.

» profiel van Nan Rosens
  • Meer over

    Opvoeden

    Stevig en ontspannen in de wereld staan: dat wensen we onze kinderen én onszelf toe.

    Bekijk dit thema

Dit vind je misschien ook interessant

Verhaal

Van je moeder moet je het hebben

Geen vrouw is zo belangrijk in je leven als je moeder. Want door de band met haar, kun jij je eigen ...
Lees verder
Verhaal

Van je moeder moet je het hebben

Geen vrouw is zo belangrijk in je leven als je moeder. Want door de band met haar, kun jij je eigen ...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Advies

Hoe krijg ik mijn peuter aan het eten?

De laatste weken wil mijn dochtertje van bijna 2 bijna niks meer eten en maakt ze overal een strijd ...
Lees verder
Advies

Hoe krijg ik mijn peuter aan het eten?

De laatste weken wil mijn dochtertje van bijna 2 bijna niks meer eten en maakt ze overal een strijd ...
Lees verder
Artikel

Een onbetaalbaar cadeau

Wat geef je iemand die alles al heeft? Redacteur Manon Sikkel trakteert haar jarige moeder op een on...
Lees verder
Kort

Moeder worden: leuk is anders

Naomi Wolf, feministe en schrijfster van boeken als The beauty myth, ziet de door haar gedroomde wer...
Lees verder
Advies

Mijn depressieve moeder dreigt met zelfmoord

Wat doet het met je als je moeder op een dag verdwijnt, of het gezin verlaat voor een andere man? Dr...
Lees verder
Artikel

De mooiste familieverhalen: Dire Straits-gezin

‘Welke rol had je in het gezin waarin je opgroeide? We zijn benieuwd naar je verhaal’, luidde on...
Lees verder
Column

Uit de tweede hand

Ooit, toen mijn moeder nog heup­lang haar had en hippierokken uit Ibiza droeg, rookte ze aan één ...
Lees verder
Interview

Een tweede leg, hoe red je het als moeder?

Je oudste kind wil geholpen worden met zijn huiswerk Frans, terwijl de jongste huilt om een schone l...
Lees verder