Lessen voor elke levenscrisis

Op crisismomenten maken we vaak de verkeerde keuzes, omdat we slecht kunnen inschatten wat ons werkelijk gelukkig maakt. Psychologe Sonja Lyubomirsky analyseerde stapels geluksonderzoek en ontdekte hoe het beter kan.

Nee toch? Toch niet alwéér een artikel over geluk? Ook al denk je dat nu misschien, klik toch niet te snel door. Grote kans dat je belangrijk nieuws opsteekt over het onderwerp dat we allemaal als het hoogste goed beschouwen, zo bleek onlangs weer uit een onderzoek in 48 landen over de hele wereld: geluk vinden we zelfs belangrijker dan een zinvol leven en rijkdom.

TEST
Doe de test »

Is het tijd voor een nieuwe baan?

Misschien weet je al wat geluk is en wat je er – gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek – voor moet doen en laten. Dat geluk voor 60 procent wordt bepaald door invloeden waarop je geen vat hebt, en dat je er voor de overige 40 procent zelf aan kunt werken. Dat geluk zit in de momenten, in je sociale contacten, in je denkpatronen.

Puntje voor jou; dat is allemaal waar. Maar er is een hoofdstuk dat tot nu toe ontbrak in het verhaal over geluk. Of liever gezegd, in het verhaal over wat geluk niet is. Over welke foute aannames we hebben op de momenten dat ons leven niet loopt zoals we willen – waardoor we júíst ons eigen geluk in de weg kunnen zitten.

Hardnekkige ideaalbeelden

Sonja Lyubomirsky, gerenommeerd Amerikaans onderzoekspsycholoog op dit gebied, schrijft erover in haar nieuwe boek De mythes van geluk. Daarin zet ze het belangrijkste geluksonderzoek op een rij, inclusief de recentste bevindingen. ‘De meeste mensen zoeken geluk op de verkeerde plekken,’ concludeert ze. ‘Ze nemen belangrijke beslissingen in hun leven omdat ze denken dat die hen gelukkiger zullen maken, zoals emigreren, scheiden of ontslag nemen – maar het eind van het liedje is dat ze er niet gelukkiger van worden.’

Maar hoe komen we dan aan die verkeerde denkbeelden over wat gelukkig maakt? Lyubomirsky is graag bereid tot een persoonlijke toelichting per e-mail. In onze westerse cultuur geloven we nog steeds hardnekkig in allerlei ideaalbeelden, schrijft ze. ‘Ik noem dat de geluksmythes: de onjuiste opvattingen over geluk die van ouder op kind worden overgedragen, en die ook worden uitgevent door Hollywood en de rest van de media. En niet te vergeten door de reclamewereld. Als kind al hoor je van je ouders en grootouders hoe je je leven moet leiden: ‘Word later dokter, ga trouwen en krijg kinderen.’ We laten ons gek maken door films die ons voorhouden dat we alleen gelukkig worden van gepassioneerde liefde. We weten misschien wel dat die mooie auto uit die spetterende reclame ons niet gelukkig maakt, maar toch laten we ons erdoor verleiden. Tja, met geluk ligt het allemaal ietsje ingewikkelder dan dat.’

De werkelijkheid is anders

Maar als die ‘geluksmythes’ al zo lang bestaan, dan zijn ze toch niet zomaar uit de lucht gegrepen? Dan moet er toch een kern van waarheid in zitten? ‘Goeie vraag,’ schrijft Lyubomirsky. ‘Maar het punt is dat we een aantal denkfouten en emotionele inschattingsfouten maken waardoor die mythes onderhuids blijven spelen. Ten eerste zit het in de mens gebakken altijd maar méér te willen en nooit tevreden te zijn met de status-quo. Maar de realiteit is dat de meesten van ons al op zo’n hoog welstandsniveau leven dat meer bezittingen niet wezenlijk bijdragen aan geluk.

Een tweede fout die we maken is onze focus op het nu: we overwaarderen onze emoties van vandaag, en daarmee vergeten we te leren van het verleden. Denk aan die keer dat je straalverliefd was, wat daarna veranderde in een rustige, goede, maar niet meer zo intense relatie. Bij de volgende verliefdheid vergeten we dat onze gevoelens de vorige keer afvlakten. Daardoor herhalen we steeds hetzelfde patroon.

Wat we óók doen, is de impact van toekomstige gebeurtenissen overschatten. We denken dat de lotto winnen enorm gelukkig maakt, en dat we diep ongelukkig worden als we in een rolstoel terechtkomen, maar in werkelijkheid heeft het allemaal geen langdurige invloed op ons geluksgevoel.’

Rationele blik

De geluksmythes zitten volgens Lyubomirsky zo diep in ons denken verweven dat we, meestal op de momenten dat ons leven niet loopt zoals we willen, zelfs intuïtief de verkeerde beslissingen nemen. We zeggen een baan op of beëindigen een relatie terwijl dat niet had gehoeven.

‘Benader het probleem rationeler,’ luidt daarom haar advies. Ga op crisismomenten in je leven – je relatie is niet geworden wat je ervan had gehoopt, je baan brengt je niet meer in de zevende hemel, je krijgt van de dokter te horen dat je een chronische ziekte hebt – niet op je eerste gevoel af, maar denk goed na over de gevolgen van beslissingen die je hieromtrent neemt. Ga op onderzoek uit, informeer jezelf. Pak pen en papier en zet alle voors en tegens op een rijtje.

Voel je je ontevreden over je leven en wil je emigreren naar Australië? Praat met iemand die hetzelfde heeft gedaan, dan krijg je écht te horen wat er zal veranderen, in plaats van te blijven hangen in mijmeringen. Of doe een visualisatieoefening: stel je zo gedetailleerd en eerlijk mogelijk voor hoe je leven eruit zou zien nadat je de stap hebt gezet, en ook wat er zou gebeuren als je hem niet zou zetten.

Maar leerde ander psychologisch onderzoek ons niet dat we bij belangrijke beslissingen juist het meest kunnen vertrouwen op onze intuïtie, ons onderbewuste? ‘Ja, onze intuïtie is een prachtig systeem om snel goede beslissingen te nemen,’ geeft Lyubomirsky toe, ‘maar alleen als die intuïtie gebaseerd is op de juiste aannames. En daar zit hem de kneep: bij het onderwerp geluk hebben we de foute aannames, waardoor onze intuïtie ons de verkeerde richting op stuurt.’

Hoe kunnen we dan wél tot beslissingen komen die ons geluk bevorderen?

Hier volgen zeven belangrijke crisismomenten in een mensen­leven, plus manieren om de blinde paniek te negeren en rationeel door zo’n crisis heen te komen:

  • Crisis 1 ‘Ik verlang zo naar een partner’

Het heersende beeld in de media is dat een partner gelukkiger maakt. Denk alleen al aan de vele tv-programma’s waarin singles aan de man of vrouw proberen te komen; alsof je zonder partner niet echt gelukkig kunt zijn.

Wat de wetenschap erover zegt:

Onderzoek wijst uit dat pasgetrouwden direct een geluks-boost krijgen, maar die duurt maar twee jaar; daarna is hun geluksniveau op hetzelfde peil als toen ze alleen waren. Singles zijn dus vaak net zo gelukkig als mensen met een langdurige relatie. Reden: de meeste singles hebben hun leven zo ingericht dat ze uit verschillende dingen voldoening halen, zoals vrienden, familie, hun baan, hobby’s. Daarnaast ­lijden ze niet onder de nadelen van een relatie, zoals vieze sokken opruimen en huishoudelijke verplichtingen. En omdat hun aandacht niet wordt opgeslorpt door een partner houden ze beter contact met hun vrienden.

Overigens zijn getrouwde mensen wel iets gelukkiger dan gescheiden mensen of weduwnaars en weduwen. Als je je relatie verliest, valt er immers een deel uit je leven weg dat je opnieuw moet gaan invullen.

Wat is eraan te doen?

Probeer je blikveld te verbreden, adviseert Sonja Lyobomirsky: ‘Het is de manier waarop je je leven inricht, met sociale contacten en bezigheden die je interesseren, die gelukkig maakt. Niet of je wel of geen partner hebt.’ Ga bij een zangvereniging, haal de banden met vrienden aan, ga uit wandelen met je oude buurvrouw. Of probeer anders naar jezelf te kijken: zie jezelf eerder als een geweldige vriend dan als geweldige partner. Uit onderzoek blijkt dat mensen die hun zoektocht naar een partner opgeven, daar uiteindelijk gelukkiger van worden.

  • Crisis 2 ‘Het ouderschap valt me zwaar’

Je wilde dolgraag kinderen, je kreeg ze, je houdt van ze, en dat is geweldig. Maar behalve dat is je leven ook diepgaand veranderd. Je voelt nu de verantwoordelijkheid voor andermans leven en hebt er een hoop zorgen bij gekregen. En stiekem verlang je naar meer tijd voor jezelf. Met andere woorden: het ouderschap valt je ook zwaar.

Wat de wetenschap erover zegt:

Tot nu toe overheerste het beeld dat kinderen inderdaad niet gelukkiger maken, eerder ongelukkiger: ze kosten geld en tijd en slaap en geven kopzorgen. ‘Toch klopt dat negatieve beeld niet helemaal,’ zegt Lyubomirsky. Ze bestudeerde al het onderzoek op dit gebied grondig, en stelde vast dat sommige ouders wél gelukkiger worden van hun kinderen. Haar conclusie: het hangt van je specifieke situatie af of kinderen je gelukkiger maken of niet. Zo zijn ouders met jonge kinderen vaak ongelukkiger, omdat kinderen op die leeftijd zoveel tijd en aandacht vragen. En moeders zijn eerder ongelukkig dan vaders, omdat ze meer opvoedtaken vervullen en het daardoor zwaarder hebben.

Wat is eraan te doen?

Het kan al een hele steun zijn om te bedenken dat je niet de enige bent: de meeste ouders hebben periodes dat ze niet van het ouderschap genieten. Probeer jezelf niet 24 uur per dag te definiëren als ouder; regel het zo dat je je af en toe even kunt losrukken van het ouderschap, bijvoorbeeld door de kinderen een weekend naar opa en oma te sturen en iets helemaal voor jezelf te doen. Houd een dagboek bij waarin je de nadelen van het ouderschap beschrijft; onderzoek heeft bewezen dat schrijven over je problemen je geestelijke en lichamelijke gezondheid verbetert.

  • Crisis 3 ‘Ik heb genoeg van mijn baan’

Je werk is niet wat het zou moeten zijn: je voelt je vastzitten, verveeld, niet gewaardeerd. Je denkt dat je beter af zou zijn met een andere baan.

Wat de wetenschap erover zegt:

De mens lijdt aan ‘hedonistische adaptatie’: zelfs de ideale baan wordt vrij snel de gewoonste zaak van de wereld, net zoals we gewend raken aan ons nieuwe huis, de nieuwe auto, onze lievelingssmaak ijs, dat mooie kunstwerk. Een ander psychologisch mechanisme is dat we onze verwachtingen steeds hoger bijstellen: een mens wil steeds iets anders, of steeds weer promotie, waardoor hij nooit tevreden is met wat hij heeft.

Wat is eraan te doen?

Bepaal waar dat gevoel vandaan komt, adviseert Lyubomirsky. Ligt het echt aan het werk zelf? Alleen dan kun je overwegen ander werk te zoeken, of je bestaande baan een andere invulling proberen te geven. Of heb je last van gewenning? Dat is vast te stellen vanuit een ander perspectief: verplaats je in je vorige, minder leuke baan, en kijk van daaruit naar je huidige. Of kijk naar jezelf door de ogen van mensen die minder leuk werk hebben. Geheid dat je je eigen werk meer gaat waarderen.

Een andere manier is: je aspiraties intomen. Hoe meer je uit je baan wilt halen, hoe moeilijker het wordt dat allemaal voor elkaar te krijgen, en hoe eerder je teleurgesteld raakt. Realiseer je ook welke dingen positief zijn aan je huidige baan en wees daar dankbaar voor.

Werkgeluk draait niet om ‘de ideale baan’, wel om kunnen werken aan interessante doelen die je plezier geven en waarmee je je waarden kunt overbrengen. Kijk dus kritisch naar wat je met je werk wilt bereiken: is dat doel haalbaar, gezien je capaciteiten en mogelijkheden? En is het je eigen doel of dat van iemand anders? Botst het met een andere wens, zoals meer tijd doorbrengen met je gezin? Verwacht je op de weg naar het doel te groeien? En zou je het doel ook willen bereiken als je er minder geld mee zou verdienen?

  • Crisis 4 ‘Ik zit financieel aan de grond’

De financiële crisis heeft toegeslagen. Je hebt het gevoel dat je de eindjes aan elkaar moet knopen en je weinig luxe meer kunt veroorloven. Het voelt alsof je nu leeft in zwart-wit in plaats van in kleur.

Wat de wetenschap erover zegt:

Geld heeft een vrij beperkte invloed op onze geluksbeleving. Zolang we maar een veilig dak boven ons hoofd hebben en genoeg te eten, maakt ons saldo niet zoveel uit. Veel meer bepalend zijn de alledaagse belevenissen die ons blij, gestrest, boos, vertederd of verdrietig maken – een leuk gesprek met een oud-collega die je toevallig tegenkomt, of een ruzie met de buurman over de rotzooi op de galerij.

Wat is eraan te doen?

Mensen hebben vaak ten onrechte het gevoel aan de grond te zitten, zegt Sonja Lyubomirsky. Haar stelling: we hebben veel minder geld nodig dan we denken. Wat haar betreft halen we de spaarzaamheid weer van stal. Geen dingen meer kopen die we niet echt nodig hebben, en auto of huis delen met vrienden. Geen spullen op afbetaling kopen, want dan moet je lang op de blaren zitten.

Het is niet hoeveel geld je hebt, maar wat je ermee doet wat je gelukkig maakt, zegt Lyubomirsky. ‘Mensen die een deel van hun geld uitgeven aan anderen blijken gelukkiger te zijn dan mensen die alles aan zichzelf besteden. Geld maakt pas gelukkiger wanneer je er wezenlijke behoeften mee bevredigt, zoals jezelf ontwikkelen of je verbonden voelen met anderen. Wie zijn geld gebruikt om een hulp in de huishouding te betalen, waardoor hij vaker bij vrienden op bezoek kan gaan of van kunst kan genieten, zal daar gelukkiger van worden.’

  • Crisis 5 ‘Ik heb een ernstige ziekte’

Daar zit je dan, oog in oog met een arts die meedeelt dat je kanker hebt. Er is een behandeling mogelijk, maar die is zwaar en de uitkomst ongewis. Breekt er nu geheid een periode van kommer en kwel aan?

Wat de wetenschap erover zegt:

Mensen die dit soort slecht nieuws te horen krijgen, reageren meestal heftig, met verdriet, spanning en allerlei andere emoties. Maar na verloop van tijd treedt in onze geest een beschermende reactie op, waardoor we de impact van de ziekte gaan minimaliseren: we gaan vanzelf aan prettigere dingen denken en de spanning in ons lichaam ebt weg. De ziekte wordt deel van het ‘normale’ leven en heeft daardoor veel minder invloed op het geluksgevoel.

Wat is eraan te doen?

Het is van belang niet te veel te focussen op de ziekte en op hoe die je leven aantast, maar op positieve zaken, zoals je dagelijkse sportroutine, of het beter leren kennen van je familie nu je die vaker ziet. Geef meer aandacht aan dagelijkse geluksmomentjes, zoals dat eerste slokje verrukkelijke wijn die je eindelijk mocht drinken na drie maanden chemo, of de gloed van dat mooie compliment van je collega.

Blijf vooral investeren in sociale relaties, want sociale steun leidt tot minder stress in het lichaam en een betere gezondheid. ‘Hechte, voldoening schenkende en emotioneel steunende relaties zijn de beste manier om om te gaan met een noodlottige diagnose,’ aldus Lyubomirsky in haar boek.

Neem ook eens ‘vrijaf’ van die ziekte; innerlijk verzet kost veel energie. Ga de natuur in of mediteer: onderzoek wijst uit dat die bezigheden zieke mensen nieuwe kracht geven.

  • Crisis 6 ‘Ik heb mijn droom niet waargemaakt’

Had je altijd al een beroemd schrijver willen worden? Het Achtuurjournaal presenteren? In Tos­cane wonen? Is inmiddels het besef doorgedrongen dat die dingen definitief buiten je bereik liggen?

Wat de wetenschap erover zegt:

Satisficers, die tevreden zijn met ‘goed genoeg’, blijken gelukkiger dan maximizers, die streven naar het maximale. Het bereiken van je droom zal nooit een ideale situatie opleveren, want ook het maximale zal nooit perfect zijn: op alles zit wel een vlekje. Ander onderzoek wijst uit dat mensen die bereid zijn afscheid te nemen van een langgekoesterde droom en hun spijt daarover erkennen, de weg vrijmaken voor andere mooie dingen in hun leven die hen wél gelukkig maken.

De Amerikaanse psycholoog Laura King doet onderzoek naar onze ‘verloren, mogelijke zelven’. Ze ondervroeg homo’s en lesbiennes die geen gezin hebben, ouders van een kind met het syndroom van Down, en vrouwen die na een lang huwelijk zijn gescheiden. Wat bleek: de uiteindelijke acceptatie van zo’n ‘verloren zelf’ is juist een stimulans om aangepaste doelen na te streven.

Wat is eraan te doen?

Heb je je droom van olympisch zwemmer moeten opgeven? Je kunt ook een toegewijd amateurzwemmer worden, en precies dezelfde passies en sterke kanten uitleven. Lyubomirsky: ‘Het is belangrijk je te realiseren dat je helemaal geen zwart-witkeuze hoeft te maken, zo van: óf ik zwem op topniveau, óf helemaal niet. Als je die denkswitch kunt maken, ligt de weg open om evenveel voldoening uit het leven te halen, al is het via een andere route.’

Vrede sluiten met verloren dromen kan ook door terug te kijken op ons leven en er een samenhang in te zien: dingen zijn zo gelopen omdat daar redenen voor waren. We hoeven ons leven dan niet meer als mislukt te beschouwen en niet langer te tobben dat we het anders hadden moeten aanpakken. Ons leven krijgt er juist betekenis door.

  • Crisis 7 ‘De mooiste jaren van mijn leven zijn voorbij’

De kinderen zijn het huis uit en het voelt leeg. Je bent op middelbare leeftijd en hebt het idee dat je over de kracht van je leven heen bent. Het kan alleen nog maar minder worden.

Wat de wetenschap erover zegt:

Een mens is niet goed in staat voorbije jaren waarheidsgetrouw te reconstrueren: in onze herinnering zijn ze vaak rooskleuriger, zo blijkt uit onderzoek. Kijk maar eens in je dagboek naar een periode waaraan je geweldige herinneringen hebt: je zult versteld zijn hoeveel stress, problemen en teleurstellingen er toen waren.

Bedenk dat een jonge leeftijd niet per se gelukkiger maakt. Uit onderzoek blijkt juist dat mensen met de jaren gelukkiger worden en meer tevreden zijn met hun leven. Ouderen worden vaak respectvoller behandeld, ervaren meer positieve en minder nega­tieve emoties, zijn emotioneel stabieler en minder gevoelig voor dagelijkse stress. Volgens onderzoekster Laura Carstensen van de Stanford-universiteit realiseren mensen zich met het ouder worden dat ze nog maar een beperkt aantal jaar te gaan hebben. Daardoor gaan ze fundamenteel anders in het leven staan: het hier en nu wordt het allerbelangrijkste. Ze focussen op dingen die er echt toe doen, zoals diepgaande vriendschappen en innerlijke rust. Levenservaring helpt hen om mensen en situaties die hen in het verleden ongelukkig maakten, uit de weg te gaan.

Wat is eraan te doen?

Een mooie herinnering is fijn om te koesteren, maar het gevaar bestaat dat ons leven van vandaag er wat schril bij afsteekt, waarschuwt Lyubomirsky. Haar advies: geniet met mate van je gouden momenten uit het verleden en richt je energie op nieuwe doelen, zoals een romantische tuin aanleggen of een kunstwerk maken.

Het is het streven naar een doel wat ons gelukkig maakt – zolang die doelen maar aansluiten bij onze behoeften, en authentiek en haalbaar zijn. Realiseer je daarbij dat het loutere bereiken van een doel niet gelukkiger maakt; zodra de mens iets krijgt wat hij begeerde, vindt hij het niet begerenswaardig meer. Lyubomirsky: ‘Het is vooral hóé je je doel bereikt, de weg ernaartoe, die voldoening schenkt.’

 

auteur

Edwin Oden

Ik schrijf heel graag. Het liefst mooie interviews waarin je de geïnterviewde ten diepste leert kennen. Daarnaast ben ik erg geïnteresseerd in de ontdekkingen die worden gedaan in de psychologie. Neem bijvoorbeeld het breinonderzoek, waar revolutionaire technieken de laatste jaren geweldige inzichten hebben opgeleverd.

» profiel van Edwin Oden

Dit vind je misschien ook interessant

Interview

Schrijfster Esther Gerritsen

Haar grootste angst is dat ze haar leven verpest met al haar angsten. Toch komt ze van ver: de vrouw...
Lees verder
Interview

Schrijfster Esther Gerritsen

Haar grootste angst is dat ze haar leven verpest met al haar angsten. Toch komt ze van ver: de vrouw...
Lees verder
Kort

Dit zijn de positieve kanten van ouderschap op latere leefti...

Op latere leeftijd kinderen krijgen wordt vaak geassocieerd met gezondheidsrisico’s.
Lees verder
Kort

Dit zijn de positieve kanten van ouderschap op latere leefti...

Op latere leeftijd kinderen krijgen wordt vaak geassocieerd met gezondheidsrisico’s.
Lees verder
Artikel

Wijsheid en pillen

Op crisismomenten maken we vaak de verkeerde keuzes, omdat we slecht kunnen inschatten wat ons werke...
Lees verder
Recensie

Boekentip: Geluk in duizend woorden

Op crisismomenten maken we vaak de verkeerde keuzes, omdat we slecht kunnen inschatten wat ons werke...
Lees verder
Artikel

Leren van andermans leven

Ouderen en jongeren zijn van elkaar ­verwijderd geraakt. Jammer, want we kunnen veel leren van mens...
Lees verder
Artikel

Wat zijn de ingrediënten voor een goed leven?

Als je jonge mannen vraagt naar hun belangrijkste levensdoel, zeggen de meesten rijk of beroemd word...
Lees verder
Artikel

Francine Shapiro: ‘Je kunt zoveel gelukkiger zijn dan je d...

Per toeval ontdekte ze dat je nare herinneringen kunt vergeten door te kijken naar snelle handbewegi...
Lees verder
Column

Zijn we wel echt zo gelukkig?

Nederland staat in de top-10 van de gelukkigste landen ter wereld. Maar hoe weten we dat eigenlijk?...
Lees verder