Hoe nieuwe rituelen ons verbinden

  • 1894 woorden
  • leestijd is 10 minuten
  • Foto: Eric van den Elsen, Styling: Nicole de Werk, Visagie: Niels Wahlers
Er zijn steeds meer samenkomsten en feesten die mensen verenigen rondom een bepaald thema. Neem het nieuwe fenomeen van ‘scheidingsfeesten’, waarbij ex-partners alleen of samen vrienden en familie uitnodigen om een moeilijke periode af te sluiten.

De laatste jaren heb ik steeds meer zin om zogenoemde kantelmomenten samen met anderen te vieren, of het nu bekenden of onbekenden zijn. Zo woonde ik vorig jaar op Kerstavond een yogaceremonie bij en bracht ik in de zomer daarvoor wijn en salades mee naar een buurtfeest ter ere van mijn recente verhuizing. Maar twee voorbeelden van nieuwe rituelen die ons verbinden.

Zo geef je extra betekenis aan een bijzonder moment

Met een ceremonie gaven deze mensen extra betekenis aan een bijzonder moment.

Lees verder

Ook ‘vierde’ ik met mijn kinderen aan een feestelijk gedekte tafel zowel het einde van het schooljaar als het begin van het nieuwe. Op 31 december doen we met de hele familie, inclusief grootouders en kleinkinderen, het Oud en Nieuwspel. Dat is een dobbelspel met vragen als ‘Wat was je mooiste moment dit jaar?’, ‘Wie verdient een fles champagne?’ en ‘Wie was de grootste oliebol?’ Zo horen we op een luchtige manier van elkaars hoogte- en dieptepunten. Die reflectie op het jaar, waarbij altijd wel een traan wordt gelaten, verbindt ons meer dan zomaar appelflappen eten en champagne drinken.

Ik ben niet de enige die de behoefte voelt om samen met anderen speciale momenten te vieren. Er zijn steeds meer samenkomsten en feesten die mensen verenigen rondom een bepaald thema. Neem het nieuwe fenomeen van ‘scheidingsfeesten’, waarbij ex-partners alleen of samen vrienden en familie uitnodigen om een moeilijke periode af te sluiten.

Er zijn seculiere diensten rondom de seizoenswisselingen waarbij samen wordt gezongen, zoals in het Amsterdamse centrum De Nieuwe Liefde.  Een ander voorbeeld is het Vrijheidsdiner dat in verschillende steden op 5 mei wordt georganiseerd en waarbij iedereen kan aanschuiven.

‘Al is onze samenleving steeds meer seculier geworden, toch bestaat er nog steeds grote behoefte aan het markeren van belangrijke gebeurtenissen in het leven,’ zegt Joanna Wojtkowiak. Wojtkowiak is als cultuurpsycholoog verbonden aan de celebrantenopleiding van de Universiteit van Humanistiek over de nieuwe rituelen. Deze Utrechtse universiteit startte de opleiding een paar jaar geleden omdat de vraag om nieuwe vieringen professioneel te laten begeleiden toenam.

Wojtkowiak noemt als voorbeeld het internationale fenomeen van de Sunday Assembly’s: bijeenkomsten met muziek en lezingen. ‘Zo’n Assembly maakt gebruik van de traditionele, rituele vorm van een kerkdienst, maar de inhoud is niet religieus,’ zegt ze. ‘Er wordt samen gezongen en er zijn filosofische en wetenschappelijke lezingen. Het doel is om samen het leven te vieren en de verwondering aan te spreken.’

Tegenbeweging

De ontkerkelijking en de individualisering hebben de vorm en het ritme van samenkomsten de laatste vijftig jaar overhoopgegooid. Wie ouder is dan veertig, herinnert zich waarschijnlijk de rondom de kerk georganiseerde momenten zoals de doop, Pasen en Kerstmis. Het waren vieringen op vaste tijden, met een vast gezelschap en met vaste feestelijke gerechten. Pasen en Kerstmis vieren we nog wel, maar omdat de traditionele betekenis voor veel mensen is weggevallen, voelen deze dagen snel een beetje leeg.

Ook dat vaste gezelschap is zo vast niet meer. De kans is groot dat je de feestdagen tegenwoordig viert met de nieuwe partner van een van je ouders en zijn of haar kinderen. Of je bent voor het eerst na een scheiding alleen, zoals mij vorig jaar met Oud en Nieuw gebeurde. Omdat het zo’n veelbewogen tijd was geweest, had ik geen zin om me zomaar bij een feestje aan te sluiten, maar ik wilde wel graag met anderen stilstaan bij de afsluiting van dit turbulente jaar.

Dus deed ik ons traditionele Oud en Nieuwspel dit keer al op Tweede Kerstdag met de familie en vertrok ik op 31 december naar een klooster om tijdens een ritueel programma met mensen die ik niet kende het jaar af te sluiten. Na een avond samen eten, vuur stoken en naar elkaars verhalen luisteren, was er een bijzondere verbondenheid ontstaan in de groep.

Door de individualisering en technologisering wordt het persoonlijke contact kwalitatief minder. Zo gaan we volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau minder bij elkaar op visite. We appen wel, maar kijken elkaar minder in de ogen, horen minder elkaars stem, raken elkaar minder aan. Psychiaters als de Duitse Manfred Spitzer en Vlaamse Dirk De Wachter wijzen er onophoudelijk op dat het gebrek aan hechte relaties leidt tot een slechtere mentale en psychische gezondheid.

Training

Mindfulness

  • Bewezen effectief!
  • Leer omgaan met stress
  • Krijg meer aandacht voor het nu
bekijk de training
Nu maar
€ 75,-

Er is een direct verband tussen eenzaamheid en depressie. In zijn bekende boek Bowling alone toonde de Amerikaanse onderzoeker Robert Putnam aan hoe belangrijk sociale structuren zijn voor een gelukkige en gezonde maatschappij. Brokkelen ze af, dan voelen we ons minder veilig en neemt de tolerantie af.

Daarom is het zo belangrijk om nieuwe momenten en nieuwe vormen te vinden voor samenkomsten. Want samen stilstaan schraagt niet alleen de onderlinge verhoudingen, het geeft ook rust en bezinning in een tijd dat dit schaars is. ‘We jagen maar door het leven heen,’ zegt cultuurpsycholoog Wojtkowiak. ‘We zijn steeds drukker, steeds meer afgeleid door technologie en moeten steeds meer informatie verwerken in ons hoofd.’ Die toename aan vieringen die ze ziet, is volgens haar ook een reactie daarop, een tegenbeweging. ‘Even een moment om je telefoon weg te leggen. Dat is op zich al een verademing.’

Snakken naar bezinning

Volgens de Zwitserse psychotherapeut Jeltje Gordon-Lennox hebben bijeenkomsten van oudsher vier kernfuncties. Ze moeten de identiteit versterken, de toewijding aan elkaar benadrukken, de onderlinge samenwerking vergemakkelijken en het gevoel van verbondenheid vergroten. ‘Wanneer we fysiek samenkomen om onze blijdschap, zorgen en gevoelens te uiten, voelen we ons minder alleen, meer ondersteund, veilig en levend,’ schrijft ze in haar boek Crafting secular ritual.

Zelf merk ik dat even samen stilstaan ook ‘normale’ gebeurtenissen de status geven van transitiemomenten. Neem het ritueel bij mij thuis om aan het begin van de zomervakantie het schooljaar te bespreken. Mijn jongste had dit jaar nieuwe vrienden gemaakt, de oudste had onder lastige omstandigheden haar examen gehaald en ik had geleerd om als gescheiden moeder zelfstandig een huishouden te voeren. Door dat allemaal aan een tafel vol lekker eten de revue te laten passeren, kregen we inzicht in onze eigen persoonlijke ontwikkeling en die van elkaar. ‘We snakken naar dergelijke momenten van bezinning en verbinding,’ aldus Wojtkowiak.

Cultuursociologen zien in de toename van festivals, buurtcampings en pleinfeesten de behoefte om weer meer samen nieuwe rituelen te vieren. Maar hoe gezellig ook, toch hebben die samenkomsten minder effect dan de bijeenkomsten die een duidelijke vorm hebben, merkten wetenschappers. Zo concludeerden onderzoekers van de universiteit van Texas dat kinderen die een taak synchroon hadden uitgevoerd meer affiniteit met elkaar hadden dan kinderen die de taak wel in een groep, maar op eigen houtje hadden gedaan. In het experiment werden twee groepen kinderen gevraagd kettingen te maken.

De ene groep had de snoeren tegelijkertijd op een bepaalde manier moeten rijgen (‘Pak nu het groene ronde kraaltje, raak er je voorhoofd mee aan en doe het dan aan de draad. Pak nu de groene ster, raak je voorhoofd ermee aan en doe het aan de draad’). De andere groep had de snoeren zonder specifieke instructie geregen. De kinderen die synchroon hadden gewerkt, toonden achteraf een grotere voorkeur voor hun eigen groepsgenoten dan de andere groep.

‘Antropologen zeggen wel steeds dat rituelen de onderlinge verbondenheid van een groep versterken,’ schreven de onderzoekers in het vaktijdschrift Evolution and human behavior, maar nu kon dat ook worden aangetoond. Omdat de kinderen precies hetzelfde hadden gedaan, was hun ‘sociale groepsidentiteit’ groter geworden.

Uit het saaie stramien

‘Hoe we samenkomen, beïnvloedt de manier hoe we denken, voelen en betekenis geven aan de wereld,’ zegt Priya Parker, aan Harvard afgestudeerd in bestuurskunde. Over nieuwe rituelen: ‘En we zouden veel meer uit onze bijeenkomsten kunnen halen als we er een duidelijkere vorm aan gaven.’

De Amerikaans-Indiase Parker organiseert evenementen voor bedrijven, scholen, rechtbanken en particulieren. ‘Geef toe,’ schrijft ze in haar boek The art of gathering: ‘of we nu een huwelijk, een jubileum of een begrafenis bijwonen, vaak voelen we dat er toch meer in had gezeten, juist omdat dergelijke bijeenkomsten de mogelijkheid bieden om ons echt te verbinden.’

Daarom raadt ze aan om voor wat we ook organiseren – of het nu een etentje is of een vergadering – eerst een duidelijk, scherp geformuleerd doel vast te stellen. Waarom willen we juist met deze mensen samenkomen en wat willen we daarmee? Zo gaf Parker een van haar drukke vriendinnen die een etentje wilde organiseren, maar niet wist hoe en met wie, het advies om er een ‘werkende moeders-avond’ van te maken.

Al haar overbelaste vriendinnen konden hun mobiel op stil zetten en het eten werd gehaald. Parker: ‘Als we de onderliggende reden waarom we samenkomen niet heel expliciet maken, dan gaat de vorm de inhoud dicteren en komen we al snel vast te zitten in het aloude saaie stramien.’

We moeten volgens haar niet bang zijn om de traditionele vorm waarin we iets organiseren aan te passen als die niet meer voldoet. In een online-lezing geeft ze het voorbeeld van haar eigen huwelijk. Toen ze in India ging trouwen met een Amerikaans-Indiase man, besloten ze niet voor de vorm te kiezen die in dat deel van India gebruikelijk was. In plaats daarvan verzamelden ze de gasten aan lange tafels en vroegen ze hun een kort persoonlijk verhaal te vertellen dat geen van de aanwezigen al kende, een verhaal dat hun kijk op de wereld had beïnvloed.

In plaats van oppervlakkige kletspraat tussen de mannen aan de ene kant van de zaal en de vrouwen aan de andere, volgden nu drie uur lang ontroerende en hilarische anekdotes die inzicht gaven in de levens van vrienden en familie. Het samen lachen en huilen verbond de gasten veel meer dan de traditionele vorm zou hebben gedaan.

Het begint met het vaststellen van de behoefte die de samenkomst zal vervullen, zegt Parker, niet met de vorm. Ze schrijft: ‘Stel jezelf vóór het organiseren de vraag: waarom is deze samenkomst anders dan al mijn andere samenkomsten? En waarin verschilt het van hoe andere mensen dit soort bijeenkomsten doorgaans organiseren?’

Hoofd en hart

Een bijeenkomst moet iets ceremonieels hebben om echt indruk maken op het hoofd en het hart, stelt ook Joanna Wojtkowiak. Ze raadt aan drie elementen helder te bepalen: met wie gaan we dit doen, welke waarden willen we uitdrukken en hoe brengen we die op een elegante en simpele manier over? ‘Neem Kerst,’ zegt ze. ‘Het begint met nadenken waarom je eigenlijk met deze mensen samenkomt: wat zijn jullie onderliggende waarden?

Die betekenis kan door een speciale handeling benadrukt worden, bijvoorbeeld door aan de aanwezigen te vragen een object mee te nemen waaruit voor hen de waarde van Kerst spreekt.’ Ook is het volgens haar belangrijk de hele mens aan te spreken: niet alleen het denkvermogen, maar ook zintuigen als ruiken, horen, proeven, voelen. Dat kan door te spelen met taal, muziek, stilte en eten.

Ik besluit spontaan om dit jaar op deze manier met mijn familie, kinderen en een paar goede vrienden Kerst te vieren. Ik mis wel eens de verdieping op die dagen en dat ondervang ik nu mooi door iedereen te vragen iets mee te nemen wat ze aan een bijzondere Kerst deed denken en daarover te vertellen. Ik heb nu al zin om de uitnodigingen te gaan maken.

Bronnen o.a.: J. Gordon-Lennox, Crafting secular ritual. A practical guide, Jessica Kingsley Publishers, 2017 / N.J. Wen e.a, Ritual increases children’s affiliation with in-group members, Evolution and Human Behavior, 2016 / H. Whitehouse & J.A. Lanman, The ties that bind us. Ritual, fusion, and identification, Current Anthropology, 2014 / P. Parker, The art of gathering. How we meet and why it matters, Riverhead Books, 2018

Ook het vieren waard

Naast traditionele feesten zoals bruiloften en verjaardagen zijn er veel meer belangrijke momenten te bedenken waaraan we samen met anderen extra betekenis kunnen geven. Vijf nieuwe ceremonies ter inspiratie.

Een kind dat 21 wordt

Te vieren met een chic 21-diner in het ouderlijk huis, samen met de ouders en oude én nieuwe vrienden. Het doel is dat die elkaar leren kennen, waarbij de jarige natuurlijk het stralende middelpunt is. Mooie en gênante herinneringen worden gedeeld in speeches en anekdotes. Na het diner ga je met z’n allen naar een plek waar de jarige vroeger vaak naartoe ging.

De sterfdag van een dierbare

Hoe geef je een verdrietige dag betekenis? Bijvoorbeeld door op de sterfdag van je dierbare zijn of haar lievelingsgerecht te maken, dat mee te nemen naar de plek waar diegene graag kwam en tijdens het opeten dierbare herinneringen te delen. ‘Genezende rituelen markeren het verlies, eren het leven van die persoon, geven ruimte voor het uiten van rouw en wijzen de weg voor het verdere leven,’ aldus de Amerikaanse familietherapeute Evan Imber-Black.

De geboorte van een ouder

Een pasgeboren baby krijgt cadeautjes en mooie wensen, maar een geboorte betekent ook een nieuwe fase voor de ouders. Het delen van de wijze lessen die bevriende ouders – jong en oud – in hun leven leerden, kan een diner of feestje een inspirerende laag geven.

Een nieuw huis inwijden

Toen auteur Priya Parker naar een nieuw appartement in New York verhuisde, nodigde ze een groep vrienden uit om deze fase in te wijden, vertelt ze op Oprah.com. Ze liet zich inspireren door het Indiase ritueel havan, waarbij vrienden en familie samenkomen in een leeg huis en kaarsen of een klein kampvuurtje aansteken om het huis te zegenen. Ook Parker vroeg alle gasten een kaars op te steken en uit te spreken wat ze hoopten dat dit huis Parker en haar partner zou brengen. Dat is nog eens een housewarming.

Je eigen naamdag

Een idee van schrijver George Dawes Greene: vier je familienaam met een speciale naamdag. Greene deed het zelf tijdens een familiereünie. Zestig familieleden waren er en elk familielid – van het jongste nichtje tot de oudste achteroom – kreeg vijf minuten de tijd om te vertellen wat het voor hem of haar betekent om een Greene te zijn. ‘Het was ontroerend en hilarisch,’ zegt Greene. ‘Veel mensen kenden elkaar niet of nauwelijks en nu vertelden vier generaties verhalen.’ Zo’n familienaamdag laat zien welke eigenschappen je deelt en waar je vandaan komt, en dat smeedt een band.

auteur

Annemiek Leclaire

Annemiek Leclaire is journalist bij onder andere NRC Handelsblad, Psychologie Magazine, Vrij Nederland en Flow.

» profiel van Annemiek Leclaire
auteur

Janneke Gieles

Werken op de redactie Psychologie Magazine is alsof ik nog steeds psychologie studeer, maar dan leuker en diepgaander. Steeds weer een ander onderwerp uitpluizen, speuren naar nieuw interessant onderzoek, praten met onderzoekers en auteurs over hun ideeën, en lekker filosoferen en eigen ervaringen uitwisselen met collega’s.

» profiel van Janneke Gieles
auteur

Peggy van der Lee

Groeien dankzij geworstel. Een prima samenvatting van waar ik het liefst over schrijf. Niet dat ik speciaal van geworstel houd, maar ontkom jij eraan? De baan die niet meer bij je past, de relatie die deuken oploopt, de gezondheid die hapert.

» profiel van Peggy van der Lee

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

De kracht van rituelen

Na ingrijpende gebeurtenissen helpen ze ons om weer greep te krijgen op het leven. Maar ze geven ook...
Lees verder
Artikel

De kracht van rituelen

Na ingrijpende gebeurtenissen helpen ze ons om weer greep te krijgen op het leven. Maar ze geven ook...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Artikel

Boek van de maand: Liever lopen dan naar de sportschool

De Ierse breinwetenschapper Shane O’Mara loopt met plezier dagelijks tienduizend stappen, en na ve...
Lees verder
Artikel

Boek van de maand: Liever lopen dan naar de sportschool

De Ierse breinwetenschapper Shane O’Mara loopt met plezier dagelijks tienduizend stappen, en na ve...
Lees verder
Artikel

Charisma: wat is het en hoe krijg je er meer van?

Charisma à la Oprah, wie wil dat nou niet? Journalist Deirdre Enthoven gaat aan de slag met oefenin...
Lees verder
Artikel

Bij ons thuis: de kracht van gezinsrituelen

Vrijdagavond filmavond, een liedje voor het slapengaan, elk jaar samen een vakantiealbum maken. Elk ...
Lees verder
Artikel

Zeven zogenaamde wijsheden uit de psychologie: feit of ficti...

Opvallende feitjes uit psychologisch onderzoek doen het goed op borrels, maar helaas kloppen ze niet...
Lees verder
Kort

Je geslacht heeft niets te maken met je rekenkunsten

Het hardnekkige vooroordeel dat meisjes geen ‘bèta’s’ zijn, is al vaker door wetenschappers o...
Lees verder
Advies

Ik krijg geen orgasme meer

Het lukt me al een tijdje niet meer om een orgasme te krijgen.
Lees verder
Artikel

Waarom gezinsrituelen belangrijk zijn

Voor het slapengaan een verhaaltje voorlezen, elke woensdag patat halen en op vakantieochtenden same...
Lees verder