‘Hij knipt spınnenpootjes af en zet slakken in de fik’

Kinderen met ODD doen anderen zomaar pijn, verzetten zich tegen regels en voelen meestal geen spijt of schuld. Hoe houden hun ouders ze toch op het rechte pad?

Het is volkomen normaal als een kind met enige regelmaat prikkelbaar, boos of agressief is of zich verzet tegen de ouders. De meeste kinderen leren vanaf hun tweede jaar dat op dat soort ongewenst gedrag iets negatiefs volgt. ‘Als ze iets doen wat niet mag, krijgen ze bijvoorbeeld straf, worden ze afgewezen of dan reageren mensen verdrietig,’ vertelt kinderpsychiater Walter Matthys. Hij deed veel onderzoek naar kinderen met brutaal, boos of agressief gedrag. ‘Omdat het

gemiddelde kind dat soort emoties niet wil voelen, wordt het zich bewust van de gevolgen van zijn gedrag en leert het dat te corrigeren.’ Zo wordt het geweten gevormd: een besef van goed en kwaad. Matthys: ‘Handel je ertegenin, dan roept dat een gevoel van schuld, spijt of wroeging op.’ Maar bij sommige kinderen verwerkt het brein de negatieve signalen zoals straf en afwijzing minder goed, dan kan er sprake zijn van Oppositional Defiant Disorder (ODD). Matthys: ‘Kinderen met deze stoornis voelen minder schuld na ongewenst gedrag en ontwikkelen minder empathie. Door dat gebrek aan gevoeligheid voor andermans pijn of verdriet, ontbreekt bij hen soms een rem op agressie.’ Ze gedragen zich overmatig agressief.

Kleine breinafwijkingen

Een kind met ODD heeft meestal grote moeite met gezag en verzet zich hiertegen door bijvoorbeeld expres niet te gehoorzamen. Het kan heel koppig en prikkelbaar zijn. Ook zoekt het grenzen op, en doet door te schoppen, slaan en knijpen mensen of dieren pijn. Het heeft vaak een laag zelfbeeld en weinig vriendjes.
Uit hersenonderzoek blijkt dat deze kinderen vaker subtiele afwijkingen hebben in onder andere hun frontaalkwab. Dat is een belangrijk hersengebied waar het verantwoordelijkheidsgevoel zit, maar ook de impulscontrole en het vermogen tot redeneren en beoordelen. Met die dingen hebben deze kinderen veel moeite. ‘Die afwijking kan ontstaan tijdens de zwangerschap of door een moeilijke geboorte met zuurstoftekort. Soms speelt een genetische gevoeligheid een rol,’ aldus Robbert Jan Verkes, hoogleraar forensische psychiatrie.
In Nederland krijgt ongeveer drie procent van de kinderen de diagnose ODD – net zoveel jongens al meisjes. De verschijnselen kunnen zich al op jonge leeftijd openbaren, vanaf ongeveer het derde levensjaar. Ouders merken het aan het gedrag van hun kind: opstandigheid, anderen ergeren, driftaanvallen, liegen en stelen, en aan emotieloosheid.
De kinderen komen vaak in een vicieuze cirkel terecht; vanwege hun agressiviteit kunnen andere kinderen ze afwijzen, waardoor ze alleen komen te staan en ze zich nog slechter gaan voelen. Veel ouders voelen zich machteloos en gefrustreerd omdat ze hun kind niet kunnen bereiken. Voor ze het weten, gaan ze nog harder schreeuwen en straffen in de hoop zo wél door te dringen. Maar het kind zal de muren juist hoger optrekken, waardoor de machteloosheid alleen maar toeneemt.

Invloed van de omgeving

Ouders van kinderen met ODD maken zich vaak zorgen over de toekomst: zal mijn kind uitgroeien tot een agressieve volwassene? Dat hoeft gelukkig niet zo te zijn. Uit onderzoek blijkt dat de stoornis in de loop der tijd kan afnemen of zelfs helemaal kan verdwijnen. Verkes: ‘Dat gebeurt door het ouder worden en het rijpen van de hersenen, maar ook de omgeving heeft invloed. Als ouders en leerkrachten veel liefde en energie in de relatie steken en zich extra inzetten om het kind respect bij te brengen, kan het kind beter leren omgaan met ODD en groeit het meestal uit tot een volwassene met goede sociale vaardigheden.’
Een klein deel van de kinderen houdt de stoornis wel, of ontwikkelt Conduct Discorder (CD), een ernstigere variant van ODD. Sommige mensen met ODD of CD krijgen een antisociale persoonlijkheidsstoornis, ook wel psychopathie genoemd. Meestal uit zich dat in delinquent gedrag. ‘Dat gebeurt slechts bij een half tot één procent van de kinderen met ODD en CD,’ relativeert Verkes.

Kalm blijven

Ouders wordt geadviseerd om een kind met ODD voortdurend positief te benaderen en te corrigeren. ‘De relatie tussen ouders en kind staat vaak onder druk doordat ze in een voortdurende strijd verwikkeld zijn,’ zegt Verkes. ‘Er kan spanning en angst in het gezin heersen. Ouders maken zich bovendien zorgen over de ongevoeligheid, gebrekkige gewetensontwikkeling en agressie van hun zoon of dochter, en reageren er negatief op door bijvoorbeeld straf te geven.’
Maar hoe blijf je als ouder positief als je kind dag in dag uit grenzen overschrijdt? Jeugd- en kindercentra kunnen helpen bij het doorbreken van het automatische actie-reactiepatroon tussen ouder en kind. En door De Waag, een landelijk forensisch behandelcentrum, is een methode voor gezinnen ontwikkeld: Opvoeden met liefde en grenzen. Die is gericht op het herstellen van de relatie tussen ouder en kind en het doorbreken van negatieve patronen. Ouders leren bijvoorbeeld waarom het beter is het kind te belonen wanneer hij wel gewenst gedrag laat zien, dan om te straffen. ‘Uiteraard werkt belonen áltijd beter in de opvoeding, maar bij kinderen met ODD is dit extra belangrijk omdat ze ongevoeliger zijn voor maatregelen zoals straf,’ legt coördinator, orthopedagoog en psycholoog Frank Buffing uit.
Verder leren ouders rustig te reageren op ongewenst gedrag. ‘Hoe moeilijk het ook kan zijn, het is van groot belang dat de ouder kalm blijft en altijd voorspelbaar reageert – dan kan hij weer wederkerig contact maken.’ Een kalme en voorspelbare reactie geeft het kind ruimte om z’n boosheid wat meer los te laten, met als gevolg dat je het weer kunt bereiken.
Voor leerkrachten geldt hetzelfde advies als voor de ouders: probeer positief te blijven investeren in een kind dat ‘lastig’ is.

Goed functionerende volwassene

Kinderen met ODD kunnen vanaf een jaar of acht leren met cognitieve gedragstherapie gevoelens te herkennen, bij zichzelf en bij anderen. Kinderpsychiater Matthys: ‘Door hun eigen gedrag van een afstandje te bekijken, kunnen ze er meer controle op uitoefenen. En als ze zicht krijgen op de gedachten en gevoelens van anderen, leren de kinderen hoe ze daar rekening mee kunnen houden.’
De intelligentie van het kind speelt daarbij een rol. ‘De meeste kinderen kunnen goed gewezen worden op de gevolgen van hun daden, zodat zij zelf gaan inzien wat een betere manier is om met mensen om te gaan,’ zegt Matthys. Minder intelligente kinderen moeten meer bij de hand worden genomen door hun behandelaar. Matthys: ‘Een laag intelligent kind heeft concretere handvatten nodig. Het snapt minder goed waarom bepaalde reacties niet gewenst zijn, terwijl de urgentie daarvan wel hoger is – de kans dat ze ernstig agressief gedrag gaan vertonen is bij deze kinderen namelijk groter.’
Al met al is er reden voor optimisme, zegt Verkes. ‘Met een redelijke intelligentie en opgegroeid met de juiste begeleiding, kan een kind met ODD zijn stoornis beter leren hanteren en een goed functionerende volwassene worden.’
Enige tegendraadsheid zal waarschijnlijk altijd in zijn karakter blijven zitten. Maar dat kan ook zo z’n voordelen hebben, vermoedt Verkes. ‘Sommige eigenschappen zouden hem in de toekomst zelfs van dienst kunnen zijn, bijvoorbeeld in werksituaties. Zo kan een zekere ongevoeligheid voor wat er in anderen omgaat, helpen om in moeilijke omstandigheden het hoofd koel te houden.’

Bronnen o.a.: T. Bunte e.a., Stability and change of ODD, CD and ADHD diagnosis in referred preschool children, Journal of Abnormal Child Psychology, 2014 / W. Matthys e.a., Gedragsproblemen bij kinderen. Opvoedwijzer voor ouders van kinderen met brutaal, boos en agressief gedrag, Hogrefe, 2017 / W. Matthys, Brutaal, boos of agressief gedrag op school. Omgaan met sociaal storend gedrag, Hogrefe, 2018
auteur

Anouk Tulner

» profiel van Anouk Tulner

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Geef je bloot, dan durf ik het ook

Wie worstelt met persoonlijke kwesties kan zich intens eenzaam voelen. Maar als je er open over bent...
Lees verder
Artikel

Geef je bloot, dan durf ik het ook

Wie worstelt met persoonlijke kwesties kan zich intens eenzaam voelen. Maar als je er open over bent...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Kort

Parental burn-out: opgebrande ouders door opvoedstress

Ontploffen of in huilen uitbarsten als je kind zeurt, constant moe zijn en je mislukt voelen in je r...
Lees verder
Kort

Parental burn-out: opgebrande ouders door opvoedstress

Ontploffen of in huilen uitbarsten als je kind zeurt, constant moe zijn en je mislukt voelen in je r...
Lees verder
Kort

Eenstemmig ouderschap

Kinderen met ODD doen anderen zomaar pijn, verzetten zich tegen regels en voelen meestal geen spij...
Lees verder
Recensie

Zo moeder, zo kind

Had u een kille of bemoeizuchtige moeder? Dikke kans dat u dan zelf ook geen prettige ouder bent. Ma...
Lees verder
Kort

Gelukkig getrouwd met een dominante vrouw

Kinderen met ODD doen anderen zomaar pijn, verzetten zich tegen regels en voelen meestal geen spij...
Lees verder
Artikel

P.F. Thomése: ‘Tussen mij en de totale radeloosheid zit e...

P.F. Thomése (1958) ontving voor zijn debuut Zuidland de AKO Literatuurprijs. In 2003 verscheen zi...
Lees verder
Artikel

Als je het minst favoriete kind bent

70% van de ouders behandelt de kinderen ongelijk. Iedere ouder weet dat je geen kinderen moet voortr...
Lees verder
Advies

Mijn ernstig zieke moeder weigert mijn hulp

Kinderen met ODD doen anderen zomaar pijn, verzetten zich tegen regels en voelen meestal geen spij...
Lees verder