Dat beroemde mannen in de kunst, presidenten, topindustriëlen en miljardairs aan elke vinger tien minnaressen kunnen hebben als ze willen, verbaast niemand. Machtige mannen zijn seksueel onweerstaanbaar. De evolutiebiologie verklaart het fenomeen via de aangeboren drang bij vrouwen om de beste genen voor hun nageslacht te pakken te krijgen: die van the leader of the pack. Maar gaat het andersom ook op? Krijgen vrouwen met macht een extra aureool van aantrekkingskracht op de mannen om hen heen?

Een aflevering van Ally McBeal, de populaire televisieserie over een Amerikaans advocatenkantoor, suggereert van wel. Een vrouwelijke topmanager wordt beschuldigd van seksuele intimidatie van haar mannelijke ondergeschikten. Ze is zo overrompelend broeierig dat zelfs haar advocaten het er warm van krijgen. ‘Maakt de macht haar sexy of is het de seks die haar machtig maakt?’, vraagt een van hen aan zijn collega. De heren concluderen dat ze er niets van snappen, maar dat het een ramp zou zijn als vrouwen op grote schaal hun seksuele macht zouden gaan gebruiken op het werk, zoals deze vrouw dat doet.

Liever geen grote borsten

Maakt macht vrouwen sexy? Coach en auteur Aukje Delahay meent van wel. ‘Seksueel misbruik van jongens of jonge mannen door

oudere, machtige vrouwen komt zelden voor, alleen in psychopathische situaties. Maar veel mannen fantaseren wel over seks met een vrouwelijke baas.’ Zo zei Kees van Kooten eens dat hij het mahoniehouten kapsel van koningin Beatrix graag in de war zou willen vrijen. Of het ook verder gaat dan mannelijke fantasieën over seks met de vrouwelijke baas, is echter nog maar de vraag.

Er zijn verhoudingsgewijs nog maar weinig machtige vrouwen, en zij die zich naar de top hebben weten op te werken, zijn over het algemeen verre van stoeipoezen. Het zijn eerder types als Thatcher, Allbright of Jorritsma. Het heet dat Jeltje van Nieuwenhoven zich weleens heeft laten ontvallen dat ze niet te klagen heeft over mannelijke aandacht sinds ze Tweede Kamervoorzitster is. Maar in de wandelgangen wordt gefluisterd dat Jeltje altijd al opvallend actief was op dat vlak en dat haar macht op zich dus niets heeft veranderd.

In de praktijk blijkt dat fysiek aantrekkelijke vrouwen in serieuze professies vaak meer tegenwerking ondervinden dan steun. Vrouwen met grote borsten worden bijvoorbeeld minder professioneel gevonden dan vrouwen met een gemiddelde borstomvang, ontdekte de Amerikaanse onderzoekster Stacey Tantleff-Dunn. Ze liet honderden mannen een video zien waarop een vrouw een speech hield en varieerde de borstomvang van de spreekster. Het resultaat: B- en C-cups scoorden het hoogst. Dezelfde actrice kreeg als D-cup draagster met dezelfde speech lagere punten: men vond haar onpraktisch en emotioneel.

Een groep hoogblonde vrouwelijke Amerikaanse advocaten die zich Blonde Legal Defence noemt, heeft 9 juli uitgeroepen tot Nationale Blondjes Dag. Ze zijn het beu te worden beoordeeld op hun haarkleur, in plaats van op hun diploma’s en prestaties en ondersteunen iedereen die slachtoffer is van haarkleurdiscriminatie. Cox Habbema merkte eens op dat je het salaris van een vrouw kunt aflezen aan haar roklengte: hoe korter de rok, hoe minder ze verdient. Vrouwen die serieus genomen willen worden, hoeden zich er doorgaans voor te koop te lopen met hun sex-appeal. En vooraanstaande vrouwen die opvallen door een fraai voorkomen, hebben daar niet alleen plezier van, maar ondervinden er ook hinder van.

Bitch of Bambi

‘Ik heb wel het gevoel dat men ongewoon heftig op mij heeft gereageerd’, zegt Winnie Sorgdrager, voormalig minister van Justitie en tijdens haar regeerperiode met algemene stemmen uitgeroepen tot mooiste politica aller tijden. ‘Het merkwaardige was dat zelfs journalisten van kwaliteitskranten schreven over mijn uiterlijk.’ Zo publiceerde de socioloog Jaap Boerdam op de opiniepagina’s van nrc Handelsblad eens een uitvoerig loflied op Sorgdragers schoonheid. Volgens hem stond het wel vast dat macht erotiseert, vooral in de politiek. Bij Winnie Sorgdrager lag dat echter anders: ‘Daar was de schoonheid eerst, en kwam de macht later.’ Zij was zo mooi, stelde hij, dat het de gemiddelde lezer moeite kostte het nieuws over haar functioneren kritisch te volgen. De ogen dwalen immers telkens af naar haar fysionomie: ‘de stralende spiegel van een volmaakte ziel’. Het was een loflied met een angel, want de onderliggende boodschap is dat we ons vooral niet moeten laten verblinden door Sorgdragers uiterlijk. Dit artikel verscheen in november 1995, voordat de politica in moeilijkheden kwam door haar herorganisatie van een tegenstribbelend departement. ‘In het begin werd er soms wat verliefderig geschreven’, zegt de ex-minister nu, ‘maar later verkeerde dat in het tegendeel. Het oordeel over vrouwen is vaak erg ongenuanceerd: bitch of bambi. Mannen met macht zijn erotiserend, maar vrouwen met macht zijn bedreigend, denk ik. Generaliserend gesproken dan.’

‘Vrouwen met macht zijn eerder bedreigend voor mannen’, zegt ook voormalig staatssecretaris en nu Eerste Kamerlid Elske ter Veld. We kunnen gniffelen om de slippertjes van Clinton, maar een vrouw in een toppositie zou zich zoiets volgens haar niet kunnen permitteren. ‘Het is echt verschillend. Als een man ‘naar boven’ trouwt, dus met een vrouw die machtiger is, hoger op de ladder staat, doet dat schade aan zijn ego en zijn carrière. Als een vrouw een man ‘naar beneden’ neemt, doet dat haar schade.’

Moederrol en seks gaan niet samen

Patty Kruiswijk van Bureau Kruiswijk is consultant en coach, en wordt vaak ingeschakeld bij onderwerpen die te maken hebben met man-vrouwverhoudingen op de werkvloer. ‘Het verloopt niet symmetrisch’, bevestigt ze. ‘Bij een man is macht altijd een pluspunt, bij een vrouw slechts ten dele. Op zich is status- of prestigeverhoging wel wenselijk, net als rijkdom; ook vrouwen worden daarvan aantrekkelijker. Maar niet zozeer voor mannen in de directe cirkel van zo’n machtige vrouw, want dat castreert.’

Sylvia Toth, met andere woorden, bleef voor de jongens van de postkamer een onbereikbare fantasie, maar werd door haar positie en haar geld wel spannender voor een topman als Cor Boonstra. Kruiswijk: ‘Macht maakt een vrouw onafhankelijk, en die onafhankelijkheid triggert mannen: ze wordt een wenselijke buit. Een prooi die van zichzelf is, is meer waard dan een die zich op voorhand uitlevert.

‘Zo werkt het trouwens ook naar de andere kant. Als je als vrouw een man ontmoet die machtiger is dan jij bent, dan is het veroveren van zo’n man een uitstekende manier om de machtsbalans in evenwicht te brengen, of naar jouw kant te laten doorslaan. Het is dezelfde dynamiek: zowel mannen als vrouwen hebben liever een hoogwaardige prooi.’

Hoe komt het dan dat mannen zich gecastreerd zouden voelen door een echte affaire met een directe vrouwelijke superieur? Volgens Patty Kruiswijk heeft het te maken met overdrachtsaspecten in de liefde. ‘In partnerkeuzes zitten altijd aspecten van ouderoverdracht: een vrouw valt op een man die overeenkomsten vertoont met haar vader, of exact het tegenovergestelde is. Bij mannen ligt het anders: ze vallen wel op een vrouw met de persoonlijkheidsstructuur van de moeder, maar niet op de rolkenmerken van de moederfiguur. Want dat is autonomie-ondermijnend, dan worden ze weer het jongetje in plaats van de man. Ik noem dat ‘het fatale korte broeken-gevoel’.’

Bitch of bambi, madonna of hoer, moeder of seksbom: het lijkt er nog altijd op dat vrouwen snel in archetypische categorieën worden ingedeeld. Wil je geen lustobject worden, dan kun je je beter moederlijk opstellen. Vrouwen in een managerspositie worden vaak gezien als moederfiguur, en ze nemen dikwijls zelf ook een moederlijke rol aan, stelt Aukje Delahay. ‘Die rol is het minst bedreigend, omdat het voor beide partijen bekend terrein is als het om de combinatie macht en vrouwen gaat.’ Maar moeders en seks, dat gaat niet samen. ‘In de moederrol zit een hoge mate van deseksualisering’, verklaart Patty Kruiswijk. ‘Die rol is gebaseerd op degelijkheid, en dat is bijna polair tegengesteld aan seksualiteit.’

Het stempel van deugdzaamheid

Kortom, de eerste vrouwelijke president van Amerika zal niet snel een slippertje maken met een knappe jonge stagiair. Alleen al omdat de hele wereld haar met argusogen zal volgen bij elke stap die ze zet. ‘Die geweldige zichtbaarheid is het lastige als je de enige vrouw bent aan de top. Er is geen achter de coulissen voor een vrouw’, zei Anneke van Gils in een artikel in Vrij Nederland. Van Gils is topmanager en moest na een conflict met de Raad van Bestuur verdwijnen.

Maar het is ook de vraag of die hypothetische vrouwelijke president zelf zin zou hebben in een dergelijk avontuurtje, alle Ally McBeal fantasieën ten spijt. Volgens Patty Kruiswijk brengen vrouwen een andere ethiek met zich mee in het leven aan de top. ‘Mannen met macht denken vaak zich veel te kunnen permitteren, omdat ze zich veilig voelen in hun overmacht. Nu vrouwen meer gaan participeren op hogere niveaus, komen hun hogere eisen aan omgangsvormen als het ware mee naar binnen.’

Kruiswijk vertelt over een frappant mechanisme dat optreedt wanneer er in een gezelschap van uitsluitend mannen een vrouw bij komt. ‘Zolang er geen vrouwen zijn, kunnen sommige mannen vrouwelijke eigenschappen uitleven, zonder dat ze in hun mannelijkheid worden aangetast. Ze zijn bijvoorbeeld heel sociaal. Voeg je een vrouw toe, dan verandert de hele chemie: alle vrouwelijkheid wordt dan automatisch geparkeerd bij de vrouw. Zo’n representante van de sekse wordt direct het voorwerp van klassieke associaties rondom vrouwelijke deugdzaamheid.’ En die verwachtingen moet de vrouw aan de top waarmaken.

Patty Kruiswijk: ‘Het is onvoorstelbaar dat je een notoire del voorzitter van een Raad van Bestuur zou maken. Ik heb nog nooit gehoord van een vrouw van wie men zegt: “Ze heeft grote kwaliteiten, ze is alleen wat polygaam.”‘ n

Winnie Sorgdrager, voormalig minister van Justitie en tijdens haar regeerperiode met algemene stemmen uitgeroepen tot mooiste politica aller tijden. ‘Het merkwaardige was dat zelfs journalisten van kwaliteitskranten schreven over mijn uiterlijk’

Sylvia Toth bleef voor de jongens van de postkamer een onbereikbare fantasie, maar werd door haar positie en haar geld wel spannender voor een topman als Cor Boonstra

Wat denkt u, zijn vrouwen met macht inderdaad eerder bedreigend dan sexy? En is het ook uw ervaring dat je je maar beter moederlijk kunt opstellen als vrouwelijke manager? Geef uw mening op het discussieforum op www.psychologiemagazine.nl

Het heet dat Jeltje van Nieuwenhoven zich weleens heeft laten ontvallen dat ze niet te klagen heeft over mannelijke aandacht sinds ze Tweede Kamervoorzitster is