Hoe we narcistische kinderen kweken

Overmatig prijzen leidt tot narcistische trekjes bij kinderen, blijkt uit onderzoek. Toch kan geen kind zonder waardering. Hoe doe je dat dan wél, op een goede manier?

Laatst nog in de supermarkt, in een ellenlange rij bij de kassa: een kleuter die de boodschappen op de band legt en alle opschriften lettergreep voor lettergreep spelt. Terwijl zijn moeder – onder het uitstoten van kreten als ‘Megaknap!’ en ‘Dat je dat al kan, je bent pas 4’ – trots omkijkt naar de wachtenden achter haar. Die hopen ondertussen alleen maar dat er geen vrije-uit-loop-ei-er-en in het mandje liggen…

Haar complimenten lijken rechtstreeks afkomstig van de poster ‘101 manieren om een kind te prijzen’ van trainingsbureau ‘Jij bent uniek’: naast het bijna bedaagde ‘netjes’ en ‘mooi’ staan daarop tientallen supercomplimentjes van het kaliber ‘Jij bent de hoofdprijs’. Zo biedt deze poster een hoop inspiratie om kinderen op lekker veel manieren duidelijk te maken dat ze slim, bijzonder en leuk zijn.

De gedachte achter dit soort educatieve posters is dat stevig prijzen goed is voor het zelfvertrouwen van kinderen. Dat is ouders de laatste jaren ook flink ingewreven, met dank aan het Positief Opvoeden, een pedagogisch programma dat door de overheid wordt onderschreven en actief uitgedragen. ‘Kinderen laten leren door positieve ondersteuning’, is een van de vijf basisprincipes van deze methode. En dat doe je onder andere door ze aan te moedigen

en positieve feedback te geven. Dat hebben kinderen nodig om zich goed te voelen over zichzelf, denkt inmiddels 87 procent van de volwassenen. Sterker nog, dat is noodzakelijk voor een psychisch gezonde ontwikkeling, aldus 98 procent van de ouders op de site Ouders Online.

Hysterische feedback

Natuurlijk is het belangrijk voor kinderen om zich gewaardeerd en geliefd te voelen, zegt Eddie Brummelman, ontwikkelingspsycholoog aan de Universiteit van Amsterdam en specialist in de ontwikkeling van het zelfbeeld bij kinderen. Maar nogal wat ouders slaan door in dat loven – al dan niet met behulp van de eerder genoemde poster, kinderkamerspiegels met ‘Ik ben fantastisch!’ of andere hysterische feedback.

Die ouders hebben de neiging hun kinderen te overwaarderen, ontdekte Brummelman in een van zijn onderzoeken: ze vinden hun eigen kroost veel specialer dan andere kinderen en laten dat onder meer merken door zich te buiten te gaan aan complimenten. En niet alleen het kind zelf, maar de hele wereld mag – nee: móét – dat weten. Heeft zoon- of dochterlief een 5 gehaald op school, of straf gekregen na wangedrag? Zijn ouders snellen al naar de juf om verhaal te halen: hún geweldige kind? Dat kan niet.
Overwaardeerders overschatten de kennis en kwaliteiten van hun nageslacht schromelijk. Brummelman testte dat door ouders tachtig items voor te leggen met de toelichting dat het ‘normaal voor kinderen van die leeftijd is om die te kennen’. Hij vroeg ze om voor elk item aan te geven of hun zoon of dochter zou weten wat dat was. Naast Anne Frank en De tovenaar van Oz zaten er twintig volstrekt verzonnen onderwerpen tussen. Deze ouders zeiden glashard dat hun kind de ‘Groene Zee’ kent – en negentien andere zaken die niet bestaan. Ook schatten ze zijn IQ in hun hoofd hoger in dan de feitelijke score rechtvaardigt.

Een klein narcistje

Al dat gesnoef laat het kroost niet onberoerd. De social-learning theorie, die stelt dat kinderen leren door anderen te observeren en te imiteren, gaat ook hier op. Brummelman: ‘Kinderen zien zichzelf door de ogen van hun ouders. Als die hen voortdurend op een voetstuk plaatsen, gaan hun nakomelingen denken dat ze daar horen.’

Het gevolg: kinderen die zichzelf specialer vinden dan anderen, menen dat ze meer rechten hebben en hunkeren naar bewondering. Dan zijn ouders erin geslaagd een klein narcistje te kweken; een omhooggestoken, in de watten gelegd wezen dat bij elke tegenslag huilend naar huis rent. Even voor de goede orde: het gaat hier niet over de zeldzame ‘narcistische persoonlijkheidsstoornis’, maar over narcisme als persoonlijkheidstrek.

In zijn meest recente onderzoek, dat begin dit jaar werd gepubliceerd, liet Brummelman meer dan vijfhonderd Nederlandse kinderen tussen 7 en 12 jaar en hun ouders over een periode van anderhalf jaar lijsten met stellingen invullen. Ouders kregen stellingen voorgelegd over overwaardering, zoals ‘Mijn kind is specialer dan andere kinderen’. Kinderen kregen stellingen over narcisme (‘Kinderen als ik hebben recht op iets extra’s’); zelfwaardering (‘Ik ben tevreden met mezelf’) en warmte van hun ouders (‘Mijn ouders gaan lief en aardig met me om’). Er bleek een duidelijk verband tussen overwaardering door ouders en narcistische trekken bij hun kinderen.

Hoeveel kinderen narcistische trekjes hebben, is niet te zeggen. Wel blijkt uit onderzoek door de Amerikaanse psychologe Jean Twenge dat Amerikaanse studenten in 25 jaar tijd steeds doller op zichzelf zijn geworden: twee op de drie scoorden in 2007 hoger op narcisme-meters dan hun gemiddelde leeftijdsgenoot in 1982. Ook in Nederland, bleek uit onderzoek door de NCRV en de Volkskrant in 2008, vindt bijna de helft van de 16- tot 24-jarigen zichzelf ‘heel speciaal’.

Godsgeschenk

Vooral ouders die zelf ook narcistische trekken vertonen, blijken hun nageslacht te zien als Gods geschenk aan de mensheid. ‘Een goed geslaagd product straalt immers op jezelf af,’ aldus Brummelman. Als je dochter een prinsesje is, ben je zelf een koningin. Deze kinderen zijn dubbel belast; want de kans om narcistische trekken te ontwikkelen is voor de helft erfelijk bepaald, de rest komt van de omgeving.

Maar eigenlijk moet iedere ouder op zijn tellen passen. Brummelman legde in zijn onderzoek naar overwaardeerders 250 ouders plaatjes voor met vier cirkels; één cirkel voor hun eigen nakomeling – in zeven verschillende groottes – en drie voor ‘andere kinderen’. De uitkomst: hoe narcistischer de ouder, hoe groter de gekozen kindcirkel, hoe hoger de ingeschatte superioriteit. Maar wat ook bleek, zegt de onderzoeker: ‘De mééste ouders vinden hun kind wel iets groter dan de rest.’ Daar is niks mis mee; het is zelfs heel natuurlijk. Maar als ze die kinderen maar vaak genoeg vertellen hoe bijzonder ze zijn – daarin extra gestimuleerd door de positief-opvoeden-trend – kunnen het wél egotrippers worden.

Lieve dingen zeggen

Een kleine narcist is enorm ingenomen met zichzelf, maar dat is iets anders dan gezond zelfvertrouwen. Zijn ouders hebben hem meegegeven dat hij boven ‘het plebs’ uitsteekt, maar niet per se dat hij waardevol is als persoon, om wie hij werkelijk is.

Een kind van liefhebbende en belangstellende ouders krijgt dat gevoel wél mee. Brummelman: ‘Als je wilt dat je kind een hoge zelfwaardering ontwikkelt en niet per se narcistische trekken, dan moet je het veel affectie geven zonder het daarbij op een voetstuk te plaatsen.’ Het enige wat ouders daarvoor volgens hem hoeven doen is hun kind een warm thuis bieden. Belangrijke ingrediënten: veel knuffelen, lieve dingen zeggen, belangstelling tonen, samen leuke dingen doen en echt naar ze luisteren.
Of de kleuter uit de supermarkt een narcistische complimentenjunkie wordt, hangt onder meer af van de hardnekkigheid waarmee zijn moeder hem blijft prijzen en overwaarderen. Dat kan pas met zekerheid worden vastgesteld als hij een jaar of 8 is – dan is hij in staat zich te vergelijken met anderen. Voor die tijd vinden alle kinderen zichzelf nogal geweldig. Vraag maar eens aan een kleuter of hij goed kan knippen of kleien en hij zal het volmondig beamen.

Blijkt hij zichzelf vanaf zijn achtste inderdaad als de koning van de klas te beschouwen, dan kunnen zijn ouders daar gelukkig nog wel wat aan doen. Door subiet te stoppen met overwaarderen. Door hun kind regelmatig een welgemeend complimentje te geven, maar zich in te houden met superlatieven en het niet meer de indruk te geven dat het beter is dan anderen.

Er is een duidelijk verband tussen overwaardering door ouders en narcistische trekken bij hun kinderen.

Zo geef je een kind oprechte waardering

1. Prijs het gedrag of de inzet, niet de persoon. Zeg dus niet: ‘Wat ben je toch een geweldige tekenaar’, maar wel: ‘Wat een prachtige kleuren heb je gebruikt’ en ‘Wat heb je daar goed je best op gedaan.’
2. Formuleer een compliment niet zo dat je kind de indruk krijgt dat het beter is dan anderen.
3. Laat merken dat je je kind waardeert zonder op te scheppen of anderen naar beneden te halen. Knuffel, zeg lieve dingen, toon belangstelling, wees betrokken bij wat hij of zij doet en voelt, doe leuke dingen samen. Bied het kind een warme basis. Meer is niet nodig. Groot compliment, klein effect

Hoe kun je het zelfvertrouwen van een onzeker kind opkrikken?

Flink en uitbundig prijzen, denken veel ouders. Onterecht. Ontwikkelingspsycholoog Eddie Brummelman observeerde in zijn zogenaamde complimentenonderzoek uit januari 2014 ouders van 7- tot 12-jarigen terwijl hun kinderen een taakje uitvoerden. Vooral ouders van kinderen met een lage zelfwaardering waren geneigd te overdrijven in hun prijzen. Die zeiden niet ‘goed hoor’, maar ‘fantastisch!’; ‘ongelooflijk mooi’, in plaats van ‘mooi’; ‘perfect kleiwerkje’, in plaats van ‘knap kleiwerkje’.

Hun kroost werd daar helemaal niet zelfverzekerder van. Ze lieten zich juist ontmoedigen door zo’n enorme pluim, omdat ze bang waren niet aan die hoge eisen te kunnen voldoen, ontdekte Brummelman. ‘Na het compliment “Je hebt een geweldige tekening gemaakt”, denken ze dat ze áltijd een geweldige tekening moeten maken. Voor kinderen met een lage zelfwaardering geeft dat een veel te hoge druk.’

 

auteur

Anne Elzinga

» profiel van Anne Elzinga

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Turboman is een wacho

Moderne mannen begrijpen dat het klassieke macho-gedrag taboe is en dat zij hun 'vrouwelijke', verzo...
Lees verder
Artikel

Turboman is een wacho

Moderne mannen begrijpen dat het klassieke macho-gedrag taboe is en dat zij hun 'vrouwelijke', verzo...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Interview

Sanny Verhoeven-Ruis over de boeken die haar hebben geraakt

Presentatrice en YouTuber Sanny Verhoeven-Ruis kiest de boeken uit haar kast die haar het meest hebb...
Lees verder
Interview

Sanny Verhoeven-Ruis over de boeken die haar hebben geraakt

Presentatrice en YouTuber Sanny Verhoeven-Ruis kiest de boeken uit haar kast die haar het meest hebb...
Lees verder
Kort

Waarom jongere kinderen betere beslissingen nemen

Jonge kinderen (van 4) nemen net iets betere beslissingen dan oudere kinderen (vanaf 6), ontdekten p...
Lees verder
Artikel

Waarom kijken baby’s je altijd in de ogen?

Breinjournalist Mark Mieras geeft antwoord op lezersvragen
Lees verder
Artikel

‘Ik dacht meteen: dat is een leuk meisje!’

Juist in ruzies met vriendjes kun je experimenteren met agressie, en leer je de betekenis van geheim...
Lees verder
Advies

Mijn vriend wil kinderen, ik niet

Aanvankelijk wilden we allebei geen kinderen, maar mijn vriend wil ze nu wel, ook als hij daarvoor d...
Lees verder
Artikel

Herken de boosaardige trekjes in anderen (en uzelf) – ...

Zwelgen in eigenliefde, gemene grappen maken, manipuleren om je zin te krijgen. Het zijn de zwarte r...
Lees verder
Advies

Zal ik scheiden of blijven?

Overmatig prijzen leidt tot narcistische trekjes bij kinderen, blijkt uit onderzoek. Toch kan geen k...
Lees verder