Is dit alles? De ervaring van leegte

  • 2117 woorden
  • leestijd is 11 minuten
  • Foto: Getty Images
Je hebt alles: een leuke baan, een fijn huis, vrienden, kinderen, iemand die van je houdt. En toch sluimert altijd het gevoel iets te missen, nergens écht door geraakt worden. Wat schuilt er achter dat ondermijnende gevoel?

Als eerstejaarsstudent ging ik bijna elke avond uit, bang om iets te missen. In de kroeg leek alles mooi en leuk: gedimd licht, elke avond nieuwe gesprekken met nieuwe mensen, de alcohol haalde de scherpe kantjes weg. Ieder­een deed vrolijk, ook wie niet vrolijk was. Maar aan het eind van de avond, als ik alleen in het donker naar huis fietste, overviel me vaak een gevoel van leegte. Er ontbrak iets, maar ik kon niet zeggen wat. Het leek alsof ik constant op zoek was naar iets wat ik nergens kon vinden.

Online training

In 3 stappen naar je droombaan

  • Ontdek wat je passie is
  • Krijg meer energie en inspiratie
  • Verdien geld met wat je leuk vindt

bekijk de training
Nu maar
€ 87,50

Nu, vele jaren later, heb ik wel een idee wat er achter die leegte van toen zat: een verlangen naar diep, écht contact. Als eerstejaars moest ik nieuwe vriendschappen vanaf nul opbouwen, mijn zekerheden opnieuw verwerven. De vrolijke schijnwereld van de kroeg leek een antwoord, maar eenmaal op weg naar huis viel mijn gemis weer koud op mijn dak.

Leegte is wat we noemen een negatief symptoom: er is iets niet. Dat maakt het knap lastig om er de vinger op te leggen. In mijn geval kon ik pas jaren later benoemen wat er precies ontbrak. Positieve symptomen, waarbij er iets in verhoogde mate aanwezig is – boosheid, hoofdpijn, angst – zijn gemakkelijker te onderzoeken. Maar hoe kun je bepalen wat er mist, als het er niet is?

Intussen kan het gevoel behoorlijk overheersend zijn. ‘Het is raar,’ schrijft een lezeres die anoniem wil blijven; ‘leegte is eigenlijk niets, maar intussen vult het mijn hele leven. Het is zo sterk aanwezig dat er geen plaats over is voor emoties, of andere dingen.’

Hoewel veel mensen zich weleens korte of lange tijd leeg voelen, is het een onderwerp waar we niet gemakkelijk over praten. Op onze oproep op de website om over gevoelens van leegte te vertellen, kwamen veel reacties binnen. Tegelijkertijd waren deze mensen opvallend terughoudend: ze wilden er graag iets over kwijt, maar niet in het blad. De anonieme lezeres: ‘Ik voel me er schuldig over: je mag je niet leeg voelen als je zoveel hebt. Ik heb een schat van een man, drie geweldige kinderen. Het is erg dat zelfs zij die leegte niet kunnen vullen. Soms, als ik bijvoorbeeld een knuffel krijg van een van mijn kinderen, doet het echt pijn. Waarom kan dit niet genoeg zijn, vraag ik me dan af. Ja, ik schaam me voor mijn leegte.’

Gevoelloosheid

In de studie- en handboeken is weinig geschreven over de ervaring van leegte, terwijl toch veel mensen in therapie aangeven dat ze er last van hebben. In een aantal psychiatrische stoornissen staat het gevoel van leegte zelfs in het rijtje van symptomen, hoewel nooit als belangrijkste, meest opvallende symptoom. Op 14 november kwam een aantal psychologen, psychiaters en andere hulpverleners dan ook samen in Amsterdam voor een studiedag over dit nauwelijks ontgonnen gebied.

Een algemene definitie voor het gevoel is er niet, blijkt op de studiedag. Verschillende sprekers gebruiken woorden als betekenisloosheid, richtingloosheid, gevoelloosheid, zinloosheid, je niet aangesproken voelen, geen gevoel van toekomst hebben, geen houvast hebben, geen wortels of geen verbondenheid voelen.

Waar komt leegte vandaan, wat mis je precies als je je leeg voelt? Dat verschilt nogal, wordt duidelijk uit de weinige literatuur en uit de besproken stoornissen. Zo kan de ervaring van leegte samenhangen met een gebrek aan gevoelens. Sommige mensen worden nauwelijks warm of koud van de dingen die ze doen en meemaken, terwijl de hele wereld om ze heen toch lacht, huilt en zich druk maakt. Ze gaan naar hun werk, spreken af met vrienden, knuffelen met hun kinderen en partner, gaan naar een begrafenis, zonder er echt door geraakt te worden.

Niet geraakt worden kan een hol en zinloos gevoel geven, alsof je niet echt leeft. Je kunt het vergelijken met een zware verkoudheid, waarbij je door je verstopte neus tijdelijks niets meer proeft. Een smerig hoestdrankje, een boterham met kaas of een verfijnd viergangendiner, alles smaakt naar niets. Op slag vermindert onze eetlust, en onze motivatie om er met een lekker sausje of kruiden iets speciaals van te maken. Op dezelfde manier verliezen gebeurtenissen hun glans en betekenis, als ze zonder emoties binnenkomen. Wat heeft het voor zin om aan een nieuwe hobby te beginnen of op bezoek te gaan, als het ons toch niet werkelijk raakt? Zonder emoties missen we bovendien een belangrijke richtingaanwijzer in ons leven: gevoelens maken ons vaak duidelijk waar we naartoe willen met ons leven.

Primitief afweermechanisme

Hoe het komt dat sommige mensen – tijdelijk of chronisch – weinig gevoelens ervaren, is niet helemaal duidelijk. Psychiater Gerrit Glas, een van de sprekers op de studiedag: ‘Mensen met een depressie hebben vaak last van affectvervlakking. Ze worden niet heel verdrietig, maar ook niet heel blij.’

Het zou ook kunnen zijn dat je bepaalde negatieve emoties onderdrukt, waarmee je jezelf ook van je andere gevoelens afsluit. Glas: ‘Veel leegtes zijn pseudoleegtes, omdat je iets weghoudt. In de psychoanalyse heet dat loochening, een primitief afweermechanisme.’ Het pijnlijke gevoel splits je dan als het ware van jezelf af, met als bijwerking dat je een deel van jezelf niet kunt voelen. Een andere verklaring kan zijn dat je overprikkeld bent en dat alles even te veel is geweest, en je gevoel daardoor tijdelijk is afgestompt.

Naast een gebrek aan emoties, kan leegte zitten in een gebrek aan identiteit. Wie geen stevig ik-gevoel heeft, weet niet goed wat hij precies voelt, vindt en denkt. Dat maakt het moeilijk om betekenis te geven aan ervaringen. Denk aan mensen die de neiging hebben om op te gaan in hun omgeving, of het anderen te graag naar de zin willen maken, zonder stil te staan bij hun eigen behoeftes. Op die manier vervreemden ze van zichzelf, weten ze niet meer wat ze zélf willen en vinden, met een hol gevoel als gevolg.

In een heftige vorm zien we deze soort van leegte bij de borderline-persoonlijkheidsstoornis, waarbij een chronisch gevoel van leegte een van de symptomen is. Glas: ‘Borderline-patiënten hebben moeite om zichzelf te zien als een samenhangend geheel. Ze praten daarom vaak op een onbestemde manier, voelen zich oriëntatieloos, en hebben het gevoel te zweven. Ze hebben als het ware een kern waar niemand bij kan, ook zijzelf niet.’

Ook een gebrek aan verbondenheid met andere mensen kan een rol spelen bij de ervaring van leegte. Dat kan liggen aan een tekort aan sociale contacten, maar het hoeft niet zo te zijn. In 2003 vond sociaal-psycholoog Ludwien Meeuwesen dat 22 procent van de bevolking weliswaar veel contacten heeft, maar zich daarbij tegelijkertijd eenzaam voelt. Het is het soort leegte dat ik voelde aan het begin van mijn studententijd, toen ik elke dag op college en elke avond in de kroeg onder de mensen was, maar een echte vriendschapsband miste. Door verbondenheid met andere mensen kunnen we onze ervaringen delen, waardoor ze meer diepte krijgen.

Gebrek aan liefde

Leegte kan dus voortkomen uit een gebrek aan gevoel, identiteit of verbondenheid. Wat ze met elkaar gemeen hebben, is dat ze het ons moeilijk maken om betekenis te geven aan onze ervaringen. We hebben de behoefte om de dingen die we doen, denken en voelen te kunnen plaatsen in een groter geheel, en te voorzien van een interpretatie. Maar zonder emoties komt alles met dezelfde intensiteit bij ons binnen, en voelen we niet wat belangrijk voor ons is. Zonder een gevoel van identiteit kunnen we onze ervaringen geen plaats geven in het beeld dat we van onszelf en de wereld hebben. En als we onze ervaringen niet kunnen delen met anderen, missen ze een gedeeld belang. Leegte is het gevoel dat alles binnenkomt als losse flodders en daar blijft hangen, betekenisloos, zonder een plaats te krijgen.

Artikel

Je waarden als kompas

Niet het doel dat je wilt bereiken, maar de waarden die je werkelijk belangrijk vindt, zouden je keu...

Lees verder

Cultuurfilosoof Ad Verbrugge, ook een van de sprekers op de studiedag, signaleert dat leegte een toenemend probleem is in onze westerse samen­leving, dat voortkomt uit een gebrek aan liefde. Niet alleen een gebrek aan liefde zoals je die kunt voelen voor je partner, familie en vrienden, maar ook gebrek aan liefde voor handelingen. Bijvoorbeeld een sport, een hobby of je werk, waarbij je al plezier beleeft aan de handeling zélf zonder meer te willen (de wedstrijd winnen, geld verdienen, promotie maken).

Verbrugge meent dat we door de individua­lisering meer verantwoordelijk zijn geworden voor ons eigen geluk, en steeds meer op onszelf gericht. Daarom ervaren we minder verbondenheid en min­der liefde. Intussen is uiterlijk belangrijker geworden. Op de studiedag noemde Verbrugge de iPod als voorbeeld: een apparaatje met een prachtige vormgeving, waarmee je je zelfs in de metro, opgepropt tussen honderd mensen, kunt terugtrekken in je eigen wereldje.

Emotionele groei

Omgaan met een gevoel van leegte is niet gemakkelijk. Bij sommige mensen werkt het verlammend en maakt het apathisch: niets wat ze doen lijkt zin te hebben, of een gevoel te kunnen opwekken. Anderen worden er juist onrustig van. Ze zijn voortdurend op zoek naar ‘iets’ dat het gat kan opvullen, of iets dat hen kan afleiden van het holle gevoel. Eten, uitgaan, alcohol, zappen voor de tv – het kan het gevoel soms tijdelijk naar de achtergrond verdringen.

De anonieme lezeres: ‘Wat “normaal” is, vult de leegte niet, dus moet ik telkens weer op zoek naar iets nieuws, iets anders. Soms kan ik het tijdelijk vergeten: ik heb nu bijvoorbeeld net een nieuwe baan die me enthousiast maakt. Ik probeer zo veel mogelijk bezig te zijn. Daar word je wel moe van, maar het is de enige manier om het tijdelijk uit te schakelen.’ Maar deze manieren kunnen het holle gevoel misschien tijdelijk verlichten, de oorzaak nemen ze niet weg. Sterker nog: alcohol en drugs kunnen het gevoel zelfs versterken.

Wat wél vruchtbare manieren zijn om de leegte te hanteren, is nauwelijks bekend – daarvoor is het onderwerp nog te weinig onderzocht. Jaap Spaans en Erwin van Meekeren geven wel een nuttig advies in het Boom hulpboek Border­line. Ze schrijven dat het kan helpen om een dagboekje bij te houden: onder welke omstandig­heden voelt u zich leeg? Hoe sterk is het gevoel, en wat doet u precies op dat moment? Door dat bij te houden, ontdekt u wellicht een patroon en krijgt u aanknopingspunten die u dichter bij een oplossing kunnen brengen. Misschien merkt u dat u vooral leegte ervaart in het contact met bepaalde mensen, of dat het begon na een groot verdriet of na een turbulente periode waarin u zichzelf eigenlijk voorbij was gelopen.

Je moet in elk geval niet vluchten voor het gevoel, schrijft de Amerikaanse psycholoog en therapeut Clive Hazell. Hij ziet leegte juist als een teken van emotionele en persoonlijke groei. Het is een tussenfase, zegt hij, wanneer onze oude antwoorden niet meer werken en nieuwe antwoorden in ontwikkeling zijn, en onze wereld even op zijn kop staat. Wie de leegte weet te doorstaan en er niet van wegloopt, bereikt uiteindelijk de overkant – met nieuwe interpretaties van ervaringen en een groter vermogen om betekenis aan zijn leven te geven. n

Sandra Wesselius (32): ‘Al heb ik een bezet leven, met twee jonge kinderen, een lieve man, vrienden, ouders en lidmaatschap van een kerkgenootschap, toch voel ik me vaak leeg. Ik noem het mijn zwarte gat, waar mijn gevoelens in verdwijnen. Ik kan niet tot in mijn tenen gelukkig zijn, zoals andere mensen. Ik vind dingen soms wel grappig – ik wéét dat ik ze grappig vind – maar ik heb niet het echte lachen. Naar verjaardagen of feestjes ga ik liever niet. Hoe drukker en hoe vrolijker, hoe meer ik geconfronteerd word met het feit dat ik dat niet heb.

Soms vraag ik me af of ik soms harteloos ben, maar dat is niet zo. Gevoelens zijn bij mij gewoon minder heftig. Ik word verdrietig van mijn leegte, maar zelfs dat gevoel is vlak. Ik zou graag een keer goed willen huilen op de bank, maar dat lukt me gewoon niet.

Aan de buitenkant laat ik wel emoties zien, want ik wil niemand kwetsen. En ik wil zeker niet dat mijn kinderen het gaan overnemen. Mijn ouders en mijn man weten het wel, die zijn heel lief en begrijpend. Zij laten me soms heel even minder leeg voelen, geven me de kracht om het opzij te duwen. Toch schaam ik me er ook voor.

Ik denk dat mijn leegte een vorm van zelfbescherming is. Vanaf mijn dertiende lijd ik aan depressies. Toen ik zestien was overleed mijn opa, op wie ik altijd heel gek was. Dat gaf zoveel verdriet dat ik het knopje bewust heb omgedraaid. Later, toen ik op mezelf ging wonen, werd leegte iets dagelijks. Ook toen ik stopte met antidepressiva kwamen mijn emoties niet meer terug.

Ik zeg weleens dat ik in een vacuüm zit, zoals een koffiepak. Ik hoop dat ik er ooit een knipje in kan geven, zodat er weer wat lucht bij kan komen.’

Boekentip

The experience of emptiness

Clive Hazell
auteur

Janneke Gieles

Werken op de redactie Psychologie Magazine is alsof ik nog steeds psychologie studeer, maar dan leuker en diepgaander. Steeds weer een ander onderwerp uitpluizen, speuren naar nieuw interessant onderzoek, praten met onderzoekers en auteurs over hun ideeën, en lekker filosoferen en eigen ervaringen uitwisselen met collega’s.

» profiel van Janneke Gieles

Dit vind je misschien ook interessant

Column

Komt wel goed

Hoe groot schat u de kans dat u, vergeleken met anderen, ooit grote financiële zorgen zult hebben? ...

Lees verder
Kort

De ideale afstand

Wat vind je een comfortabele afstand tot anderen?

Lees verder
Verhaal

‘Zolang dat lampje brandde, had ik hoop’

Lees verder
Interview

Carine Crutzen: ‘Zelfs als ik door de regen fiets geniet ik van de stad’

Lees verder
Interview

Helden

Lees verder
Verhaal

Het leven is kort – dus wat doe je ermee?

Lees verder
Advies

Sinds het ongeluk rijd ik niet meer

Lees verder
Advies

Ik wil niet meer overleven maar leven

Lees verder