De Pakistaans-Britse matchmaker Aneelah Rahman weet het zeker: verliefdheid is in onze cultuur volkomen overgewaardeerd. Westerse singles zoeken wanhopig naar ‘Mr. Right’, stellen hoge eisen in de liefde en vragen zich dan na twintig jaar af waarom ze nog steeds alleen zijn.

In de bbc-serie Arrange me a marriage (najaar 2007) gaf Rahman daarom het goede voorbeeld: ze hielp vijf kandidaten volgens de principes van het Aziatische gearrangeerde huwelijk aan een mogelijke partner. ‘Mensen hebben een afkeer van het idee, maar er is een groot verschil tussen een georganiseerde match en een gedwongen huwelijk,’ legt ze uit in een interview met The Daily Mail. Zelf is Aneelah Rahman op haar 25ste getrouwd met een man die haar familie voor haar uitzocht – en nog altijd heeft ze een zeer gelukkig huwelijk. Voor een succesvolle duurzame relatie zijn achtergrond, opleiding, levensdoel en levensinstelling minstens zo belangrijk als chemie. ‘Veel singles denken hun partner in de kroeg te vinden, maar je koopt een huis of een auto toch ook niet met een borrel op?’

Gedeelde waarden

Het ‘verstandshuwelijk’ heeft een slechte naam: het roept associaties op met gedwongen huwelijken, koele financiële overwegingen en familiepolitiek. Maar op zijn best is het een verbintenis op

basis van gedeelde overtuigingen en belangen. Omdat verliefdheid in veel culturen geldt als een slechte raadgever, doen familieleden daar een voorselectie op basis van leeftijd, opleiding en inkomen, karakter, waarden en levensdoelen, en stellen een potentiële partner voor. Is er wederzijdse sympathie, dan komt het tot een huwelijk – de liefde moet daarna maar groeien.

Dat klinkt niet erg romantisch. Maar misschien is er wel iets te zeggen voor een pragmatischer houding in de liefde. Sinds romantische idealen en vrije keus bepalen met wie we trouwen, lopen steeds meer relaties stuk – inmiddels sneuvelen jaarlijks zo’n 32.000 huwelijken, een op de drie.

Is het niet veel verstandiger om een partner te kiezen op rationele argumenten dan op basis van verliefde gevoelens?

Verliefdheid als valkuil

‘Wij zijn in de afgelopen twintig jaar de romantische liefde enorm gaan overschatten,’ beaamt psychologe Pieternel Dijkstra. Ze deed veelvuldig onderzoek naar de hedendaagse relatie. ‘Eind jaren zestig werd vrouwen de vraag voorgelegd of ze ja zouden zeggen tegen een lieve, leuke man met een goede baan, zonder dat ze verliefd waren. Liefst 75 procent van de vrouwen antwoordde bevestigend. Toen dit onderzoek een paar jaar geleden opnieuw werd uitgevoerd, was dat nog maar 20 procent. Mensen zitten nu te wachten op een vonk, een blikseminslag. Terwijl het maar de vraag is of dat tot huwelijksgeluk leidt.’

Samen met haar man en onderzoekspartner Dick Barelds van de Rijksuniversiteit Groningen onderzocht Dijkstra de kenmerken van duizenden gelukkige stellen om te achterhalen wat het geheim van hun geluk was. ‘Bij slechts 37% van die relaties was er sprake van liefde op het eerste gezicht.’

Dijkstra ziet verliefdheid zelfs als een valkuil. ‘Verliefdheid vertekent het beeld van het karakter van die ander. Aanvankelijk denk je niet: die man is stressgevoelig, je denkt: leuk, hij is heel sensitief.’ Maar wanneer de cocktail van chemische stoffen als dopamine, norepinephrine en phenylethylamine na maximaal twee jaar is uitgewerkt, begint dat wat jij eens zo leuk vond aan die ander te irriteren. ‘In het begin is vooral spanning belangrijk voor de aantrekkingskracht. Na een aantal jaren gaat het in een relatie meer om veiligheid en je thuis voelen bij iemand. Wanneer iemand heel andere waarden en doelen in het leven heeft dan jij, ontstaan spanningen die afbreuk doen aan het gevoel van veiligheid.’

Volgens relatiecoach Tanja de Wit, die veel heeft gewerkt voor datingbureaus, rizzelt het van de vrouwen die nodig hun partnerkeuze moeten bijstellen. ‘Ik zie hier vrouwen binnenkomen die heel sociaal en extravert zijn, maar steeds op mannen vallen die al in de stress schieten als de deurbel gaat. Blijkbaar onderschatten zij het belang van een essen­tiële waarde voor henzelf. Bij nader inzien wordt het dan maar niet gezellig, en uiteindelijk gaan ze uit elkaar.’

Tanja de Wit begeleidt mensen die maar niet willen slagen in de liefde, of bij wie er telkens maar geen ‘klik’ was met de matches die het bemiddelingsbureau voorstelde. Vaak bleek onder die kritische houding een pijnlijk verleden schuil te gaan: ‘Ik noem het vrouwen die hun “favoriete klotegevoel” opzoeken in een relatie. Ze vallen op mannen die niet bij hen passen, en denken die dan wel te kunnen veranderen. Diep in hun hart verlangen ze naar veiligheid en geborgenheid. Maar in hun jeugd hebben ze geleerd dat liefde en spanningen met elkaar gepaard gaan. Die onrust is hun adrenalinemotor, en geeft hun het gevoel dat ze leven.’ Onderzoek je liefdesverleden, wil De Wit maar zeggen – als je telkens valt op mensen die niet bij je passen, zit je waarschijnlijk gevangen in een oud patroon.

Wel even slim, niet even stabiel

Maar wat zijn dan die essentiële eigenschappen die je gemeen moet hebben met een partner? Onbewust vallen we meestal al op mensen die ongeveer even oud, even rijk, even slim en even aantrekkelijk zijn als wij – mensen die in sociaal opzicht op ons lijken, dus. Een partner mag best totaal ander werk hebben, andere liefhebberijen, van andere vakanties houden – dat houdt een relatie fris, mits je elkaar de ruimte geeft. Maar essentiële verschillen in waarden en ­levensdoelen zijn moeilijker te overbruggen. Hoe trouw je bent in een relatie, hoe belangrijk geld voor je is, of je kinderen wilt of niet – dat zijn voorbeelden van belangrijke kwesties waarover partners het eens moeten zijn.

Of ze ook in karakter op elkaar moeten lijken, daar waren wetenschappers het tot voor kort niet over eens. Maar afgelopen najaar verscheen een onderzoek onder 6909 Duitse stellen dat meer duidelijkheid schept. De deelnemers hadden een ‘Big Five’-vragenlijst ingevuld, die vijf min of meer vaststaande ­karaktertrekken meet. Wat bleek: op vriendelijkheid, consciëntieusheid en openheid voor nieuwe ervaringen scoorden partners ongeveer even hoog – en hoe meer ze hierin op elkaar leken, hoe langer ze bij elkaar bleven. De mate van extraversie en emotionele stabiliteit deed er daarentegen volstrekt niet toe. Samen­gevat: het is lastig om te leven met een notoire rommelkont als je zelf heel netjes bent. Maar als de een snel uit het veld geslagen is en de ander juist heel stressbestendig, dan gaat dat prima samen.

In het onderzoek van Dijkstra en Barelds bleek overigens dat alleen de stellen die de tijd hadden genomen om elkaar beter te leren kennen voor ze een relatie aangingen, qua persoonlijkheid op elkaar leken. Mensen die op slag verliefd waren geworden, leken volstrekt niet op elkaar – en zouden volgens dit recente onderzoek dus minder goede papieren hebben voor een lange en gelukkige relatie.

Gelukkig gearrangeerd

Relatiebemiddelingsbureaus doen in zekere zin hetzelfde als de Pakistaanse matchmaker: ze gaan ervan uit dat je een partner zou moeten kiezen op basis van gedeelde interesses en overtuigingen, niet op basis van blinde passie. Sommige datingbureaus bieden zelfs psychologische tests aan om gelijk­gestemde singles aan elkaar te koppelen. En al is de wetenschappelijke waarde van die tests niet onomstreden, ze zijn ontwikkeld met de intentie om mensen bij elkaar te brengen die in persoonlijkheid, wensen en verlangens ten aanzien van een relatie zo veel mogelijk delen. Daarna moet maar blijken of de vonk overslaat.

Voor die nuchtere instelling is wat te zeggen. De Indiaas-Amerikaanse psycholoog ­Jayamala Mathadil begon enkele jaren geleden een onderzoek naar ­huwelijkstevredenheid in Amerikaanse ‘liefdes­huwelijken’ en gearrangeerde huwelijken van Indiase stellen in India en Amerika. Beide partners werd gevraagd hoe belangrijk ze bepaalde aspecten van een liefdesrelatie vonden – het uiten van affectie, bijvoorbeeld, of een bevredigende seksuele relatie. Vervolgens gaven ze aan hoe tevreden ze daarmee waren in hun eigen huwelijk. De uitkomst was verrassend. De Amerikanen hadden weliswaar een iets ander idee over wat een goed huwelijk was – ze hechtten wat meer belang aan liefde en loyaliteit, en wat minder aan gedeelde waarden en religieuze overtuigingen – maar ze waren niet tevredener dan de Indiase gearrangeerde koppels. Sterker nog: in een vervolgonderzoek dat vorig jaar werd gepubliceerd, bleken de Amerikaans-Indiase gearrangeerde koppels zelfs tevredener dan de Amerikanen die hun partner zelf hadden uitgezocht. ‘Verstandshuwelijken’ doen dus niet onder voor huwelijken uit liefde – een conclusie die Mathadil, zelf al jaren gelukkig getrouwd met een man die haar familie voor haar uitzocht, vrolijk stemde.

Werken blijft het

Volgens relatiepsycholoog Pieternel Dijkstra kunnen we hier wel iets uit leren. ‘Mensen in gearrangeerde huwelijken nemen een accepterender houding aan. Ze hebben de instelling: hier moet ik het mee doen, laat ik er maar het beste van maken. Wellicht werken ze ook harder aan hun huwelijksgeluk omdat ze weten dat het niet vanzelf komt. Mensen die door verliefdheid bij elkaar zijn gebracht, worden vaak lui. Ze denken dat een goede relatie vanzelf gaat. Dat klopt ook wel zolang je verliefd bent, maar dat ebt een keer weg – en dan moet je je best gaan doen.’

De hamvraag is natuurlijk: is het niet heel saai, een partner kiezen op basis van verstandige overwegingen? Gaan we die vonk niet missen? En was verliefdheid niet juist een handig biologisch hulpmiddel om op basis van feromonen, seksuele lokstoffen, een genetisch passende partner te selecteren met wie de stukken ervan afvliegen in bed?

Daar is Dijkstra nuchter over. ‘Als je gewoon wat rommelt en experimenteert in de liefde, dan is het prima om op die evolutionaire erfenis af te gaan; dat kan heel gepassioneerde affaires opleveren. Maar als je op zoek bent naar een serieuze relatie die ook voortduurt, dan heb je wel wat meer ­nodig.’

In haar boek 99% Liefde beschrijft Dijkstra acht soorten liefdesrelaties op basis van de theorie van Sternberg. Volgens die theorie bevat elke goede relatie drie elementen in wisselende samenstelling: intimiteit, commitment en passie. ‘Als er veel passie is, dan is de seksuele aantrekkingskracht hoog. Maar in zo’n relatie moeten de partners harder werken aan vriendschap en vertrouwen. De vriendschappelijke “maatjesliefde” scoort hoog op commitment en intimiteit, maar daar is de passie weer minder. Je zult aan die ene minder ontwikkelde factor iets harder moeten trekken.’

De romantische liefde waar tegenwoordig iedereen naar streeft, is de liefde waarin alledrie de elementen sterk vertegenwoordigd zijn. Maar dat is bijna niet haalbaar, zegt Dijkstra. ‘De passie vermindert op den duur. Aan goeie seks zal altijd gewerkt moeten worden, of je nou ooit verliefd bent geweest of niet. Maar een leven lang dicht bij elkaar zijn schept een hechte emotionele band – ook zonder verliefdheid.’ n

‘Ik ben mijn moeder dankbaar dat zij ons heeft gekoppeld’

Asha Ramcharan (46) werd in het geheim door haar moeder gekoppeld aan Radj Ramcharan (46).

Asha: ‘In Hindoestaanse kringen komt het veel voor dat ouders op zoek gaan naar een geschikte partner voor hun kind. Ik moest daar niks van hebben en ook mijn zussen zijn zelf op zoek gegaan naar hun grote liefde. Bij mij schoot het alleen niet op. Op mijn 22ste waren al mijn zussen getrouwd, terwijl ik nog niet eens een vriendje had. Mijn moeder heeft daarom, zonder dat ik het wist, iets geregeld met een neef. Hij belde dat hij me graag wilde laten kennismaken met een vriend van hem. Ik had Radj al eens gezien op een feest, maar hij voldeed niet aan het beeld dat ik van mijn droomprins had; hij was bijvoorbeeld nogal kort. Toch ging ik langs, uit nieuwsgierigheid. Het klikte – en niet veel later was het voor ons beiden duidelijk dat we wilden trouwen.’

Radj: ‘Mijn ouders hebben me meegegeven dat je niet voor elke zucht uit elkaar gaat. Die stabiele basis geven we ook weer door aan onze dochter.’

Asha: ‘Als je van elkaar weet dat je niet bij elk wissewasje de koffers pakt, voelt dat veilig. Dat je problemen in je eigen relatie kunt oplossen is een vorm van persoonlijke ontwikkeling. Van partner wisselen is geen ­garantie voor succes. Bij een nieuwe partner loop je tegen dezelfde problemen aan.’

Radj: ‘Je moet proberen elkaar te begrijpen en accepteren, en elkaar niet willen veranderen. Ook proberen we veel met humor op te lossen. We geven elkaar de ruimte. Met het ouder worden vinden we steeds meer rust en kunnen we steeds beter met elkaar praten.’

Asha: ‘Ik ben mijn moeder achteraf dankbaar. Je familie kent je goed, het is een ­vertrouwd netwerk. Mijn zussen hebben problematische relaties gehad, waardoor mijn vader eens grapte: “Hadden we ook voor hen maar een partner gearrangeerd.”’

‘Zonder iemands foto kijk je meer naar persoonlijkheid’

Mala Paltoe (31) en Peter Kranenborg (35) leerden elkaar kennen via een datingsite.

Peter: ‘Na lang reizen kwam ik drie jaar geleden terug in Nederland. Al mijn vrienden waren inmiddels gesetteld. Ik besefte dat ik zelf ook toe was aan een serieuze relatie; daarom meldde ik me aan bij een datingsite. Bij het aanmelden moet je een waslijst aan vragen invullen. Op basis daarvan is te zien wat voor persoon je bent en met welke andere kandidaten het klikt. Ook kun je elkaars profiel bekijken. Omdat Mala korte en gevatte antwoorden had ingevuld, had ik direct interesse in haar. Ik val op vrouwen met humor.’

Mala: ‘Ruim een maand hebben we gemaild, ge-sms’t en gebeld. Zijn mailtjes waren met aandacht opgesteld, zonder spelfouten. Dat wees er voor mij op dat hij intelligent was en ons contact serieus nam. Na onze eerste ontmoeting waren we allebei flink in de war en vol twijfels. Ik viel altijd op heel andere mannen; naar kale mannen keek ik voorheen nooit. Via deze datingsite beoordeel je iemand meer in zijn geheel, omdat je in eerste instantie alleen mailcontact hebt en later pas je foto vrijgeeft. Pas een maand na die eerste ontmoeting hebben we uitgesproken dat we wat voor elkaar voelden en een relatie met elkaar wilden. Binnen een half jaar woonden we samen en inmiddels ben ik zwanger.’

Peter: ‘We sluiten als persoon goed op elkaar aan. We houden allebei van mooie dingen, maar zijn niet materialistisch. Verder zijn we allebei gemakkelijk en flexibel; afspraken hoeven niet ver van tevoren te worden gepland.’

Mala: ‘Veel vrijgezelle vrouwen stellen hoge eisen aan een man, maar de perfecte partner bestaat niet. Peter kan bijvoorbeeld een beetje drammerig zijn, maar dat neem ik op de koop toe. Ik weet dat er nog veel uitdagingen zullen komen, maar conflicten zijn er om opgelost te worden.’

Wat maakt een relatie goed?

Onderzoek onder duizenden tevreden stellen bracht vijf punten aan het licht die essentieel zijn voor een gelukkige relatie.

– Een sterke emotionele band. Kunnen beide partners hun gevoelens uiten? Spreken ze hun liefde uit? Doen ze samen leuke dingen? Deze band groeit in de loop van jaren.

– Wederzijds respect. Accepteren de partners elkaar zoals ze zijn, of proberen ze elkaars persoonlijkheid te veranderen?

– Goed omgaan met conflicten. Emotionele ruzies zijn scha­delijk. Conflicten zullen er altijd zijn, maar hoe partners ermee omgaan, is bepalend voor de kwaliteit van een relatie. Zijn geliefden compromisbereid, of vliegen ze elkaar in de haren?

– Seksuele tevredenheid. Frequentie is niet het belangrijkste; als er maar niet te grote verschillen zijn tussen wat de een wil en wat de ander wil.

– Een positief zelfbeeld. Een gebrek aan eigenwaarde veroorzaakt al snel jaloezie, angst voor kritiek en defensieve communicatie. In een goede relatie hebben de partners beiden een gezond zelfvertrouwen.

Bron: Pieternel Dijkstra en Dick Barelds (RUG)

Verstandshuwelijk: doen?

Een relatie beginnen als je op rationele gronden goed bij elkaar past: kunt u dat, of wilt u alleen liefde op het eerste gezicht? Deel uw liefdeservaringen op het forum: psychologiemagazine.nl/forum

Meer weten

– Verhoog je relatie-IQ, Pieternel Dijkstra en Dick Barelds, Het Spectrum, € 14,95

– 99% Liefde, Pieternel Dijkstra, Het Spectrum, € 15,95

(Interviews Lilian Roos)