Bernhard Schlink: ‘We leven voortdurend met kleine en grotere leugens’

Bernhard Schlink (67) werd op zijn 51ste wereldberoemd met zijn roman De Voorlezer. Het bracht hem succes, en veel geld, maar dát maakte hem niet gelukkig. Wel het gevoel dat hij het verschil kan uitmaken: ‘Je leven krijgt zin wanneer je je realiseert dat je invloed hebt.’

Hij had ook zo’n grote liefde die op zijn vijftiende begon – net als Michael die verliefd wordt op Hanna in zijn wereldberoemde boek De Voorlezer.

Bernhard Schlink (67) laat een lange stilte vallen. Dan zegt hij: ‘Mijn verhaal is wel anders dan in het boek, hoor. Mijn vriendin en ik waren van dezelfde leeftijd. Hanna is twintig jaar ouder dan Michael. Maar die overrompelende ervaring; het gevoel van een allesdoordringende liefde, dat was exact hetzelfde.’

Zijn ogen twinkelen als hij vertelt hoe ze op hun vierentwintigste een zoon kregen. Vreugde in zijn stem: ‘Een prachtbaby waar ik verliefd op werd toen ik nacht na nacht urenlang met hem op schoot zat om hem bij te voeden.’ Maar zes jaar later kwam de scheiding: het allerergste wat hij ooit meemaakte. ‘De eerste jaren daarna waren afschuwelijk. Scheiden voelt alsof je je hele oude, vertrouwde wereld die je hebt opgebouwd, in één klap verloren bent – en er nooit meer naar kunt terugkeren. Allerlei gevoelens tuimelden over elkaar. Het deed pijn dat we onze zoon dit hadden aangedaan; we hadden hem beroofd van zijn veilige huis. En ik wanhoopte; zou ik ooit opnieuw op dezelfde manier van een vrouw kunnen houden?’

Waarom was ze uw grote liefde?

‘Ze was mijn éérste liefde; dat alleen al heeft diepe indruk op mij gemaakt. Het was ook een heel fysieke liefde, wat voor mij een openbaring was. Thuis was ik geen lichamelijke warmte gewend. Mijn ouders waren intellectuelen, we lazen allemaal dezelfde boeken en discussieerden daar samen over, dáárin zat de liefde voor elkaar. Maar aanraken, dat deden we niet. Mijn vader was dominee, met het hele gezin lazen we elke avond na het eten een stuk uit de Bijbel. Met mijn vriendin kwam ik ineens in een totaal nieuwe wereld terecht. Een geweldige wereld, van een en al kussen en knuffelen.’

Begrijpt u waarom uw relatie met haar uiteindelijk stukliep?

‘Ja, achteraf zeg ik: we waren niet in staat onze tienerliefde naar een hoger, volwassen plan te tillen. We waren jong, raakten op een gegeven moment geabsorbeerd door onze carrière, waren bezig onszelf te ontplooien, hadden te weinig oog voor hoe de relatie zich ontwikkelde. Op een bepaald moment hadden we elkaar al te veel beschadigd in de ruzies die we hadden gehad.’

Wat raakte er precies beschadigd in u?

‘Mijn vermogen om lief te hebben. Uiteindelijk heeft de tijd wel wat wonden geheeld hoor, en zijn er weer vrouwen in mijn leven geweest. Maar die scheiding was zó traumatisch dat ik steeds te bang bleef om te hertrouwen. Dus haakten die nieuwe vrouwen af. Soms denk ik: was ik maar moediger geweest, had ik me maar niet door mijn angst laten leiden. Maar ja, die angst zit diep, die raak ik niet zomaar kwijt.’

Inmiddels bent u 67 en hebt u negen jaar dezelfde vriendin – gaat u nu wel trouwen?

‘Hmm, zij en ik denken weleens aan trouwen, maar het is nog lang niet zover. Misschien houdt mijn angst me nog steeds tegen. Ach, trouwen en samenwonen zal voorlopig moeilijk gaan, want zij is een Amerikaanse die in New York woont en ik ben een Duitser die in Berlijn woont. Zij heeft haar werk daar, ik mijn werk hier. We houden het nog maar even bij een lange-afstandsrelatie.’

We gaan terug naar zijn jeugd: als kind wilde hij dichter worden, maar er was nog zoveel meer waar hij van droomde. ‘Nadat ik Zeven zuilen van wijsheid van T.E. Lawrence had gelezen, over het harde leven in de woestijn, wilde ik arabist worden, maar ik wilde óók politicus worden, en schrijver, en rechter. Ik was gefascineerd door rechtvaardigheid: hoe je de maatschappij zo eerlijk mogelijk kunt maken.’

Het was moeilijk kiezen?

‘Klopt, een hele tijd was ik bang dat ik mijn ware bestemming niet zou vinden. Ik heb nogal wat rondgedoold in mijn leven. Ik studeerde weliswaar af als jurist en kreeg een carrière op de universiteit, maar rond mijn vijfendertigste wist ik al: het recht is toch niet alles voor mij. Voortdurend had ik het gevoel dat ik iets miste in mijn leven. Dus ben ik naast mijn baan een tijdje masseur geweest, en later edelsmid. Maar die dingen waren alleen maar even leuk. Uiteindelijk vond ik het schrijven, en dat beviel erg goed, maar nog steeds had ik niet het gevoel dat ik daar mijn hele leven op wilde richten. Het bleef maar wringen: wat wil ik nu écht? Totdat ik me realiseerde: er zijn misschien mensen die hun geluk in één ding vinden, maar zo zit ik gewoon niet in elkaar; ik houd ervan verschillende dingen te doen. Toen ik dat inzag, raakte ik de angst kwijt dat ik mijn bestemming niet zou vinden. Ik behield mijn baan en bleef daarnaast schrijven. Twee beroepen uitoefenen kost misschien veel energie, maar gééft ook veel energie.’

Uw vierde boek, De voorlezer, werd een wereldwijde bestseller. Was dat een keerpunt in uw leven?

‘Nee, daarvoor kwam het succes te laat. Ik was al 51, had een heel leven opgebouwd, zoiets verandert je dan niet meer. Ik heb er wel erg van genoten, daar niet van. Ik ontmoette allerlei interessante mensen, kon ineens business class de wereld rondvliegen, was te gast bij Oprah. Het geld is leuk, ik koop nu alle cd’s en boeken waar ik zin in heb. Het geeft ook meer vrijheid: ik hoef minder te werken. Maar gelukkiger ben ik er niet door geworden.’

Waar wordt u wel gelukkig van?

‘Van het besef dat je als mens een verschil kunt maken. Iedereen kan een bijdrage leveren aan de wereld. Ik vind het altijd zo zonde als mensen hun hoofd laten hangen en denken: “Laat maar, het heeft toch geen zin wat ik doe.” Nee, je leven krijgt juist zin wanneer je je realiseert dat je invloed hebt. Alles wat je doet, heeft effect, zelfs het kleinste dingetje. Alleen al door goed te doen, verspreidt je goedheid zich als een olievlek over de wereld. Niets van het goede dat je doet, raakt verloren.’

Hoe verspreidt u goedheid?

‘Door anderen te prijzen. In het protestantse milieu waarin ik ben opgegroeid, was dat not done, omdat je jezelf dan boven hen plaatste. Maar dat idee heb ik inmiddels van me afgeschud. Ik heb gemerkt dat ik mijn zoon, of mijn collega’s, of mijn studenten zóveel plezier doe wanneer ik ze laat weten dat ze iets goed hebben gedaan.’

Wat laat u de wereld na?

‘O, genoeg. Ik heb meegeholpen een Duitse kieswet rechtvaardiger te maken. Ik heb samen met een collega een studieboek geschreven over fundamenteel recht; daarmee hebben wij een hele generatie Duitse juristen geholpen hun ideeën over dat onderwerp te vormen. Met De voorlezer heb ik de wereld laten zien waar de naoorlogse Duitse generatie mee worstelt: wij hielden van familieleden of collega’s of -anderen over wie we pas later hoorden dat ze gruwelijke oorlogsmisdaden hadden begaan. In mijn geval was het mijn gymleraar, een fantastische man van wie ik enorm veel heb geleerd. Toen ik al lang van school was, kwam ik erachter dat hij een keiharde SS’er was geweest. Je kunt dan niet zomaar al je positieve gevoelens wegwissen die je in de loop der jaren voor zo iemand hebt opgebouwd. Mensen zijn niet te reduceren tot goed of fout. Ik hoop dat mijn boek eraan heeft bijgedragen dat we de mens achter de misdadiger blijven zien, dat we willen begrijpen hoe iemand tot zijn daad is gekomen. De interessante vraag is hoe iemand verder moet zien te leven met wat hij heeft misdaan. Nog interessanter wordt het trouwens als we onze eigen boosaardige kanten gaan zien, want ook al komt het er niet bij iedereen in dezelfde mate uit, we hebben het kwade natuurlijk allemaal in ons.’

Het is typisch Schlink: ook weer in Zomerleugens, zijn nieuwe, vorig jaar verschenen boek, gaat hij op zoek naar de plek waar het schuurt, om vervolgens de gedachten en gevoelens van zijn personages met de microscoop te bekijken. Minutieus beschrijft hij hoe ze niet krijgen wat ze willen, en hoe ze zichzelf en hun relaties op de been houden met hun illusies en zelfbedrog.

Uw personages lijken niet geboren voor het geluk.

‘Het hangt er maar van af hoe je dat wilt zien. Een personage kan iets naars meemaken of een onvervuld verlangen hebben, maar dat wil niet zeggen dat iemands situatie altijd zo zal blijven. Ik ben geen pessimist, er is altijd nog de hoop op betere tijden. En zelfs nare of verdrietige ervaringen kunnen iets moois opleveren door erover na te denken, ze tot je te laten doordringen. Dat is een fantastisch cadeau van het leven.’

Hebt u medelijden met mensen die zichzelf voor de gek houden?

‘Nee, ze halen daar namelijk wel een groot geluksgevoel uit. Iemand die zijn geliefde veel mooier afschildert dan diegene in werkelijkheid is, leeft in een illusie. In der Liebe sieht man den Anderen schön, zei mijn moeder altijd. Maar is dat erg? Ik denk van niet. Het is toch prachtig als je af en toe de problemen uit de rest van je leven aan de kant kunt schuiven en in je illusie kunt stappen?’

U zei eerder zelfs dat het onmogelijk is om zonder illusies te leven.

‘Ja, de wereld is te complex om helemaal te overzien, daarom maken we hem in ons hoofd eenvoudiger en mooier dan hij is. Neem die collega die iets verkeerds heeft gedaan en die je daar op zou moeten aanspreken, maar dan komt hij ’s ochtends binnen en besluit je toch maar de confrontatie uit de weg te gaan. Laat hem maar even, denk je, hij ziet er zo gelukkig uit vandaag, en het is ook te ingewikkeld om dit nu op te lossen, en we hebben al zoveel andere zaken aan ons hoofd. We leven voortdurend met dit soort kleine en grotere leugens.’

U klinkt mild.

‘Ik ben inderdaad milder geworden, met de jaren. Ik ben meer open gaan staan voor de andersheid van de ander. Vroeger had ik ideaalplaatjes van mensen. Ze moesten op mij lijken, aan mijn verwachtingen voldoen. Zo niet, dan maakte ik ruzie. Nu accepteer ik: oké, die ander is gewoon anders dan ik. Als vrienden bijvoorbeeld te laat kwamen op afspraken, stond ik op mijn achterste benen. Inmiddels heb ik geleerd dat sommige mensen nu eenmaal anders met tijd omgaan. Tegenwoordig neem ik lekker een boek mee als ik een afspraak heb. Ik vind het nog steeds oneerlijk en respectloos om een ander te laten wachten, maar so what? Vriendschap gaat over belangrijker zaken.’

Hoe moeten uw naasten straks aan u terugdenken?

‘Ik hoop dat ze denken: ja, zijn leven heeft hem écht voldoening gegeven. Ik hoop dat ik in hun harten voortleef – net zoals mijn vader en moeder, mijn grootouders en mijn tante nu in mij voortleven. Maar op zeker moment zullen degenen van wie ik hou, overleden zijn, en er komt ook een tijd dat mijn boeken vergeten zijn en het recht in Duitsland er weer heel anders uitziet. Dan houd ik echt op te bestaan. Dat is helemaal goed – een mens kan niet voor de eeuwigheid leven.’

Bernhard Schlink (67) groeide op in Heidelberg in een domineesgezin met vier kinderen. Hij studeerde rechten, specialiseerde zich in constitutioneel recht en werkte als hoogleraar aan een aantal Duitse universiteiten. Momenteel is hij verbonden aan de Berlijnse Humboldt universiteit. Op zijn 43ste besloot hij naast zijn werk te gaan schrijven. Eerst publiceerde hij drie detectiveromans, daarna werd hij wereldberoemd met de roman De voorlezer (1995); over de liefde van een 15-jarige scholier voor een 35-jarige vrouw die plotseling verdwijnt, maar die hij weer ontmoet op een zeer onverwachte plaats. Sindsdien heeft Schlink een aantal verhalenbundels en romans gepubliceerd, waarin het vaak gaat over liefde, thuiskomen en de last van het verleden.

auteur

Edwin Oden

Ik schrijf heel graag. Het liefst mooie interviews waarin je de geïnterviewde ten diepste leert kennen. Daarnaast ben ik erg geïnteresseerd in de ontdekkingen die worden gedaan in de psychologie. Neem bijvoorbeeld het breinonderzoek, waar revolutionaire technieken de laatste jaren geweldige inzichten hebben opgeleverd.

» profiel van Edwin Oden

Dit vind je misschien ook interessant

Interview

Gevoelszaken: Dominique van der Heyde

Over de grote emoties die het leven kleur geven
Lees verder
Interview

Gevoelszaken: Dominique van der Heyde

Over de grote emoties die het leven kleur geven
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Advies

Ik wil positieve feedback

Klinisch psycholoog en HSP-expert Elke van Hoof en Esther Bergsma, onderzoeker, HSP-coach en schrijv...
Lees verder
Advies

Ik wil positieve feedback

Klinisch psycholoog en HSP-expert Elke van Hoof en Esther Bergsma, onderzoeker, HSP-coach en schrijv...
Lees verder
Interview

Herman Koch: ‘Ik hoorde bij de pesters. En daar heb ik...

Hij is bescheiden en timide. Maar vergis je niet: als iets of iemand hem irriteert, trekt schrijver ...
Lees verder
Test

Welk emotietype ben je?

Neem je gevoelens serieus, maar zorg ervoor dat ze niet de overhand krijgen. Als je je gevoelens ook...
Lees verder
Interview

Jan Siebelink: ‘De onrust neemt alleen maar toe nu ik oude...

Het grote succes kwam laat, maar het was meteen overweldigend. De lezers kussen tegenwoordig zelfs z...
Lees verder
Interview

Esther Freud: ‘Ergens anders is het vast leuker’

Haar vader en overgrootvader zijn wereldberoemd als schilder en psychiater. Wie en wat ze zelf is, d...
Lees verder
Kort

Geobserveerd worden werkt verlammend

Verkramp je als je moet presteren terwijl er naar je gekeken wordt? Je bent niet de enige: ook ervar...
Lees verder
Interview

Filemon Wesselink ‘Door Nietzsche besefte ik: fuck, het is...

Tv-presentator en auteur Filemon Wesselink kiest de boeken uit zijn kast die hem het meest hebben ge...
Lees verder