Lezen in twee alfabetten

'Wat schrijft u?', vroeg de tsjik. 'Gediggies, weet je wel.' 'Tjeem. Wat voor soort gedichtjes?' 'Infomaatsie, weet je wel. Zonder emootsie.' 'Gossiepietje.' 'Ik noteer gewoon koel de eigentijdse sien.' 'Tsss.' 'Geen intupputtaatsie, weet je wel, dzjust de pleen fekts.'

Dit tweegesprek is eind jaren zestig in ‘eigen nieuwe spelling’ opgetekend door Remko Kampurt in zijn boek Tjeempie! of Liesje in luiletterland. De moeite die het kost om dit stukje tekst te lezen, illustreert dat lezen meer is dan het omzetten van letters in klanken en het samenvoegen tot woorden. Kampurt/ Campert schrijft fonologisch gezien redelijk adequaat, maar omdat het woordbeeld zo vreemd is, kost het lezen meer tijd, vooral als hij onverwacht Engelse woorden door de tekst mengt.

Hoe belangrijk het woordbeeld is, blijkt wel uit enkele experimenten met de Engelse taal. De Engelse spelling is gebaseerd op het principe dat woorden met dezelfde betekenis, zoveel mogelijk dezelfde spelling moeten krijgen. Een voorbeeld komt van ‘heal’ en ‘health’, die qua betekenis – genezen en gezondheid – en schrijfwijze veel op elkaar lijken, maar de ‘ea’ wordt in het eerste geval als een ‘ie’ uitgesproken en in het tweede geval als een ‘è’. Het lezen van deze woorden is daardoor meer dan verklanken alleen. Soms moet de lezer kiezen uit meer opties voor de uitspraak, wat het lezen meetbaar vertraagt. Als lezers moeten beoordelen of ‘fust’ een bestaand Engels woord is, dan hebben zij minder tijd nodig om ‘nee’

te zeggen dan bij ‘mave’. De reden is dat ‘fust’, maar op één manier uitgesproken kan worden, terwijl er voor ‘mave’ twee opties zijn, op de manier ‘have’ (hef) of ‘wave’ (weef). Het lezen van ‘have’ en ‘must’ gaat echter wel even snel. De lezer lijkt bij het lezen van ‘have’ geen tijd te besteden aan twijfel over de juiste uitspraak en het woord niet letter voor letter, maar rechtstreeks via het beeld van het woord als geheel te herkennen. De conclusie die aan dit onderzoek werd verbonden, is dat het letter voor letter lezen om te bepalen welke klank bij welke letter hoort, alleen bij onbekende woorden wordt toegepast.

Cyrillisch en romeins

De in Amerika werkzame psychologen Lukatela en Turvey ontdekten dat het Servo-Kroatisch een unieke kans biedt om deze theorie te toetsen. Deze taal maakt namelijk afwisselend gebruik van twee verschillende alfabetten, het romeinse en het cyrillische. Het romeinse alfabet bevat verschillende letters die op uiteenlopende wijze uitgesproken kunnen worden, maar het cyrillisch is zuiver gebaseerd op de uitspraak. In het cyrillisch schrijf je woorden precies zoals je ze uitspreekt en lees je precies wat er staat.

De twee schrijfwijzen voor dezelfde taal bieden de gelegenheid om de experimenten met het Engels op tal van manieren te herhalen. Het Servo-Kroatische woord voor ‘wind’ kan in hoofdletters gespeld worden als BETAP en VETAR. Beide woordbeelden zijn even bekend en je zou verwachten dat zij even gemakkelijk te lezen zijn, maar dat blijkt niet het geval. VETAR is cyrillisch en heeft dus een eenduidige uitspraak en blijkt sneller gelezen te worden dan het romeinse BETAP. Kennelijk heeft de lezer bij BETAP enkele fracties van seconden nodig om te beslissen welke klank bij welke letter hoort. De leesroute, waarbij letters stap voor stap worden vertaald in klanken, is hier dus wel degelijk actief. Dit gaat volledig buiten het bewustzijn om en de lezers denken dan ook dat zij beide woorden even snel en moeiteloos lezen.

Bij een ander experiment kregen lezers eerst het woord ‘putic’ te zien en vervolgens ‘PUKIC’. Deze woorden betekenen respectievelijk ‘laan’ en ‘slak’ en lijken qua woordbeeld niet op elkaar, maar klinken vrijwel hetzelfde. Het gevolg is dat de reactietijd voor het lezen van het tweede woord wordt bekort, doordat de klanken die bij de letters horen nog enigszins actief zijn na de eerste aanbieding. Dit is vergelijkbaar met het effect dat optreedt bij het herkennen van foto’s van koningin Beatrix en prins Claus. Als de eerste is getoond, zal de toeschouwer de tweede sneller herkennen.

Het aanbieden van woorden die visueel sterk op elkaar lijken, zonder dat zij een klankovereenkomst hebben, versnelt het leesproces bij het tweede woord niet. Dit is bijvoorbeeld het geval bij woorden als ‘PUTIC’ en ‘PUZIC’. Ook dit wijst erop dat de klanken een belangrijke rol spelen bij het lezen en dat het woordbeeld van secundair belang is. Als het woordbeeld rechtstreeks gebruikt zou worden, dan zou het tweede woord namelijk wel sneller herkend moeten worden. Lukatela en Turvey concluderen daarom dat de letter-voor-letteranalyse bij het lezen de hoofdroute is, en de rechtstreekse stap van woordbeeld naar betekenis alleen als ondersteuning wordt gebruikt.

Het leesonderwijs

Jan Rispens, hoogleraar orthopedagogiek en decaan van de faculteit sociale wetenschappen in Utrecht, vraagt zich af of het Joegoslavische onderzoek gegeneraliseerd kan worden naar Nederlandse lezers. ‘Er bestaan natuurlijk grote verschillen tussen talen en taalculturen. Het Engels is bijvoorbeeld veel minder klankzuiver dan het Nederlands. Het Fins op haar beurt is juist weer klankzuiverder dan het Nederlands. Bovendien bestaan er grote verschillen in het leesonderwijs. In het ene land wordt begonnen met lezen als de kinderen vijf jaar oud zijn, terwijl andere landen wachten tot het kind zeven is. Dat kan allemaal gevolgen hebben voor de leesstrategie.’

Rispens moet echter toegeven dat de Joegoslavische resultaten goed aansluiten bij zijn eigen onderzoek naar leesproblemen. ‘Deze zijn doorgaans het gevolg van fonologische problemen. Kinderen met ernstige leesproblemen hebben moeite om woorden op te delen in klanken.’ Ook dit wijst erop dat het letter voor letter lezen de hoofdroute vormt. Rispens vindt deze conclusie echter nog wat te voorbarig. ‘Het is altijd moeilijk om op grond van onderzoek naar kinderen met leesproblemen te concluderen hoe het lezen bij normale kinderen en volwassenen verloopt. Bovendien zou de relatie tussen de leesproblemen en het onvermogen om woorden op te delen in klanken een gevolg kunnen zijn van het leesonderwijs. De onderwijsmethode die momenteel gebruikt wordt om kinderen te leren lezen is hier namelijk op gebaseerd. Ze moeten bij een woord als roos zeggen dat de laatste klank een ‘s’ is. Als je juist dat niet kunt, zul je bij deze vorm van onderwijs in de problemen komen.’

De opmerkingen van Rispens hebben ook betrekking op een oudere methode om kinderen te leren lezen. Een kleine dertig jaar geleden waren er scholen die kinderen probeerden woordgroepen tegelijkertijd te laten herkennen. Dit gebeurde met de zogenaamde ‘Ans en Hans’ leesmethode, waarbij de bedoeling was dat de kinderen ‘ans’ direct als woordgroep leerden herkennen, zodat zij er alleen nog een ‘h’ voor hoefden te plaatsen.

Het oegoslavische onderzoek maakt het echter onwaarschijnlijk dat deze leesmethode ooit nog gebruikt zal worden. Zo meent de psycholoog Ludo Verhoeven van de Katholieke Universiteit Nijmegen dat er onderhand voldoende bewijsmateriaal is verzameld en ‘dat lezen een hercoderingsproces inhoudt dat letter voor letter werkt en dat door ervaring ervaring steeds meer automatisch gaat.’ Letter voor letter lezen vormt de basis en het leesonderwijs dient zich hier op te concentreren. Dit alles neemt echter niet weg dat ook het woordbeeld van belang is, want letter voor letter klanken opschrijven zoals Campert dat deed, vraagt wel erg veel goede wil van de lezers.

Lezen is een onbewust proces en we staan er niet bij stil hoe we het eigenlijk doen. Zelfs als we er bewust aandacht aan besteden, kunnen we niet meer achterhalen hoe we de betekenis van een geschreven tekst ontrafelen. Laten we ons leiden door het woordbeeld of vertalen we de letters stuk voor stuk in klanken? De Servo-Kroatische taal kent twee alfabetten en helpt onderzoekers een antwoord te vinden.

auteur

Ad Bergsma

» profiel van Ad Bergsma

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Ik zie, ik zie wat mama ziet

'Wat schrijft u?', vroeg de tsjik. 'Gediggies, weet je wel.' 'Tjeem. Wat voor soort gedichtjes?' 'In...
Lees verder
Artikel

Lezen in twee alfabetten

'Wat schrijft u?', vroeg de tsjik. 'Gediggies, weet je wel.' 'Tjeem. Wat voor soort gedichtjes?' 'In...
Lees verder
Artikel

Leven met hoogsensitiviteit #nofilter

Flauwekul en aanstellerij. Of in het beste geval: een modeterm. Dat is wat vaak gezegd wordt over ho...
Lees verder
Artikel

Leven met hoogsensitiviteit #nofilter

Flauwekul en aanstellerij. Of in het beste geval: een modeterm. Dat is wat vaak gezegd wordt over ho...
Lees verder
Artikel

Geloven in geluk

The American dream heeft niet alleen te maken met welstand, maar ook met welzijn. De Amerikaanse psy...
Lees verder
Artikel

Hoe leer je een vreemde taal?

Op latere leeftijd nog vloeiend Japans leren spreken: het kan écht. Een goed taalgevoel is een voor...
Lees verder
Artikel

Korte zinnen lezen lastiger

'Wat schrijft u?', vroeg de tsjik. 'Gediggies, weet je wel.' 'Tjeem. Wat voor soort gedichtjes?' 'In...
Lees verder
Advies

Ik zie op tegen gesprekjes in het openbaar

'Wat schrijft u?', vroeg de tsjik. 'Gediggies, weet je wel.' 'Tjeem. Wat voor soort gedichtjes?' 'In...
Lees verder
Artikel

De groeistuipenvan de evolutie

In de loop van twee miljoen jaar evolutie is de omvang van onze herseninhoud verdrievoudigd. Lange t...
Lees verder
Artikel

Leren praten in 14 stappen

Taalverwerving verloopt in een vaste volgorde: er is geen kind dat ‘ik’ zegt voor het zijn eigen...
Lees verder