De wereld van het spannende boek

Als u in enkele woorden zou moeten omschrijven wat uw ideale boek is, is één van uw wensen vrijwel zeker: een spannend en meeslepend boek. Dat hoeft niet speciaal een thriller of detective te zijn, maar dit genre staat bij Nederlanders en Vlamingen wel bovenaan. Zeker op vakantie, als we naast de literaire boeken toch ook een lekkere pil van Stephen King of John Grisham in de koffer stoppen.

Spannende vakanties zijn deze zomer zeer populair. Mensen zoeken kicks die ze in het dagelijks leven missen in verre oorden op de onmogelijkste plaatsen, hoog boven de aarde of diep onder zeeniveau. Wat doet de rest van de vakantiegangers? Die leest in een tentje een stapel spannende boeken. Deze wereld van virtuele spanning en sensatie is minstens zo populair, zo blijkt uit de cijfers van Stichting Speurwerk. In 1998 was thrillerauteur John Grisham de best verkochte auteur in Nederland, gevolgd door A.C. Baantjer. Spannende boeken zijn bij mannen het meest geliefde genre, bij vrouwen kwam het tot voor kort op de tweede plaats na de romantische boeken (het is helaas niet duidelijk of mannen en vrouwen onder een spannend boek hetzelfde verstaan). Deze trend loopt zo te zien parallel aan de toename in avontuurlijke reizen en deelname aan risicosporten. Maar het boek geeft je nog iets extra’s. Wat je aan ijzingwekkende belevenissen uit een boek haalt, hoef je immers niet zelf in vivo te ondergaan.

De cliffhanger en andere trucs

Wat maakt een boek zo spannend dat we het niet kunnen neerleggen tot het uit is? Het eerste ingrediënt is natuurlijk de plot. Een goede plot voldoet aan een

aantal welomschreven eisen. Meestal is het verhaal zo gestructureerd dat de lezer in onwetendheid verkeert over de afloop. Niet alleen in onwetendheid, ook in onzekerheid, de lezer wil de afloop weten. Zo nodig offert hij er zijn nachtrust aan op. De spanningsboog moet het hele boek door strak blijven staan. De schrijver gebruikt daarvoor een aantal trucs, zoals een wisseling van perspectief, het doseren van essentiële informatie of het inlassen van een cliffhanger aan het eind van een hoofdstuk. Een geheide techniek is ook dat de schrijver de lezer in vertrouwen neemt en hem iets laat weten dat de hoofdpersoon uit het boek nog niet weet. Thriller auteur Ren‚ Appel noemt dit het Jan Klaassen-syndroom: het publiek ziet de benarde situatie waarin Jan Klaassen steeds opnieuw terechtkomt en roept: pas op, achter je!

Moet de schrijver pas aan het einde van een verhaal de afloop verklappen? Dat hoeft niet per se. Er zijn zelfs verhalen die beginnen met de afloop en toch spannend blijven. De taalwetenschappers Hans Hoeken en Mario van Vliet gaven twee groepen proefpersonen een verhaal van P.D. James te lezen over de moord op een vijftienjarig meisje (Melodie des doods), waarbij zij voor één groep de beginzin veranderden.

De oorspronkelijke eerste zin geeft de afloop meteen prijs: ‘Het vierde slachtoffer van de Fluiter, Valerie Mitchell, was zijn jongste: vijftien jaar, en ze stierf omdat ze de bus miste die om tien over half tien van Easthaven vertrok voor de rit naar Cobb’s Marsh.’ Een beginzin die alles verklapt wat erna komt. Toch vonden de lezers dit een zeer spannend verhaal. In de tweede versie blijft de afloop in het ongewisse: ‘Het eerste slachtoffer van de veranderde dienstregeling, Valerie Mitchell, was jong: vijftien jaar, en ze baalde omdat ze de bus miste die om tien over half tien van Easthaven vertrok voor de rit naar Cobb’s Marsh.’ Men zou verwachten dat dit begin een veel spannender verhaal zou opleveren. De groep lezers die deze versie las, vond het verhaal echter even spannend en interessant als de eerste groep. Volgens Hoeken ligt het geheim van het oorspronkelijke verhaal in het veranderen van het perspectief: na de eerste zin waarin de verteller de lezer in vertrouwen neemt, gaat het verhaal verder vanuit het perspectief van het meisje, dat nog van niets weet.

Als beide verhalen even spannend werden gevonden, maakt de eerste zin dus misschien helemaal niets uit. Volgens taalonderzoeker Richard Gerrig laten wij ons gemakkelijk verleiden een verhaal met het begin van een plot spannend te vinden, doordat wij allemaal zijn op gegroeid in een traditie van ‘verhalen vertellen’. Kinderen laten zich graag mee voeren in de spanning van het verhaaltje voor het slapen gaan. Vooral een verhaal dat angst oproept, en opluchting aan het eind wanneer het goed afloopt, heeft een verslavend effect. Niet voor niets willen veel kinderen elke avond hetzelfde verhaaltje horen. Dat zou verklaren dat ook volwassenen graag een verhaal lezen dat angst oproept, en opluchting aan het eind. De identificatie met de hoofdpersoon is niet te vermijden.

Misdaadauteurs maken slim gebruik van deze neiging door een held(in) te beschrijven die beter en slimmer is dan wijzelf en een slachtoffer dat ons aller medelijden oproept (zie ook Psychologie Magazine 1/99).

De traditie van het verhaal

Overigens hebben niet alleen spannende misdaadverhalen het effect dat je wilt weten hoe het afloopt. Elk simpel verhaal waarin alleen het begin gegeven wordt, is volgens Gerrig al onweerstaanbaar. Wij zijn er nu eenmaal aan gewend dat verhalen een begin, een midden en een eind hebben en willen de rest horen. Het verhaal moet af. Het geeft structuur aan iets dat anders onbegrijpelijk blijft. Zet bijvoorbeeld een lege doos omgekeerd midden in de kamer, zegt Gerrig, en begin een verhaal over het geheimzinnige wezen dat in de doos woont. Niet alleen kinderen, ook volwassenen krijgen de neiging onder de doos te kijken om te zien wat eronder zit.

Toch laat de een zich makkelijker door een verhaal meeslepen dan de ander. En er zijn boeken zonder plot die door fans buitengewoon meeslepend worden gevonden, zoals de boeken van Voskuil. Uit een exploratief afstudeeronderzoek naar leeservaringen, uitgevoerd door Cor Wagenaar, blijkt dat er lezers zijn die zich vooral laten leiden door hun behoefte aan spanning, en lezers die vooral streven naar ontspanning. Beide groepen kunnen fervente lezers zijn, ook van spannende boeken, maar zij hebben een ander leespatroon. De eerste groep laat zich gewillig het verhaal intrekken, heeft een voorkeur voor dikke boeken, sluit zich van de wereld om zich heen af en leest in een soort trance. Deze lezer vindt het vreselijk het boek opzij te moeten leggen om iets anders te doen. De emoties die hij ervaart, zijn in zijn beleving echte emoties.

Lezers die meer streven naar ontspanning, houden afstand van de wereld in het verhaal, ervaren minder spanning en emoties, kunnen gemakkelijker naar de echte wereld overschakelen, en ook weer terug naar de wereld van het boek. Zij zijn minder gevoelig voor suggestie en missen de kenmerken van de trance-toestand tijdens het lezen.

Er zijn dus spannende boeken en lezers die niets liever willen dan zich overgeven aan de trance van een fictieve wereld. Zet die samen in een tentje en voil , een perfecte combinatie.

auteur

Maja Vervoort

» profiel van Maja Vervoort

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

De anatomie van de menselijke geest

Ray Jackendoff. Taal en de menselijke natuur. Utrecht: Het Spectrum, 1996 Men kan met recht zeggen d...
Lees verder
Artikel

De anatomie van de menselijke geest

Ray Jackendoff. Taal en de menselijke natuur. Utrecht: Het Spectrum, 1996 Men kan met recht zeggen d...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Recensie

Motivatie van Dan Ariely – 3 redenen om dit boek te le...

3 redenen om dit boek te lezen.
Lees verder
Recensie

Motivatie van Dan Ariely – 3 redenen om dit boek te le...

3 redenen om dit boek te lezen.
Lees verder
Advies

Mijn zoon blijft vanuit het Nederlands vertalen

Als u in enkele woorden zou moeten omschrijven wat uw ideale boek is, is één van uw wensen vrijwel...
Lees verder
Artikel

Sprookjes verslaan de psychologie

Het was een prijsvraag voor lezers, maar dankzij het grote aantal van 120 inzendingen zijn ook enkel...
Lees verder
Interview

Esther Freud: ‘Ergens anders is het vast leuker’

Haar vader en overgrootvader zijn wereldberoemd als schilder en psychiater. Wie en wat ze zelf is, d...
Lees verder
Interview

Wat kunnen ‘normale’ mensen van kunstenaars leren?

Nee, het is geen cliché. Kunstenaars balanceren écht vaker op het randje van de gekte; precies daa...
Lees verder
Column

Bescheiden

Als u in enkele woorden zou moeten omschrijven wat uw ideale boek is, is één van uw wensen vrijwel...
Lees verder
Artikel

Macht en waanzin

Niets is zo fataal voor het krachtige imago van een heerser als ziekte, geestelijke aftakeling en ve...
Lees verder