Zwaarder straffen helpt niet

Criminelen moeten strenger gestraft worden, vindt zeventig procent van de Nederlandse bevolking. Twee deskundigen leggen uit waarom datgeen zin heeft.

Beroving, zinloos geweld, vandalisme: het lijkt aan de orde van de dag. Sterker: het ís ook aan de orde van de dag. Jaarlijks is één op de vier burgers slachtoffer van een misdrijf. Tien procent van de jongeren maakt zich wel eens schuldig aan een vergrijp.

De roep om daar hard tegen op te treden, wordt dan ook steeds sterker. Door hard optreden zouden criminelen het wel uit hun hoofd laten om een tweede keer in de fout te gaan en zouden potentiële wetsovertreders worden afgeschrikt. Volgens de heersende opinie heeft de softe aanpak uit de jaren zestig en zeventig hopeloos gefaald. We zouden veel te veel rekening houden met de belangen van de crimineel, en te weinig met die van het slachtoffer.

Maar wat levert het zwaarder straffen van misdadigers daadwerkelijk op? ‘Niets,’ zegt Hans Crombag, hoogleraar rechtspsychologie aan de Universiteit van Maastricht. ‘Straf heeft wel een afschrikkend effect op potentiële daders. Maar de zwaarte heeft daar weinig invloed op. Bovendien bereik je het effect alleen als altijd en direct wordt gestraft. Dat kan alleen in een politiestaat en die willen we niet.’

Ook victimoloog Frans Willem Winkel, tot voor kort hoogleraar slachtofferstudies aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, is ervan overtuigd dat je met het zwaarder straffen van daders weinig tot niets bereikt. Beiden beroepen zich op de klassieke studies naar het effect van straf en beloning uit de jaren zeventig. Toen toonde de gedragspsycholoog Skinner aan dat niet zozeer de zwaarte van de straf, maar de kans om gestraft te worden en de snelheid van uitvoer invloed hebben op het gedrag. ‘Aangezien de pakkans en de kans op een veroordeling in Nederland klein zijn, zal een zwaardere straf nauwelijks meetellen in de overweging die een misdadiger maakt,’ aldus Winkel. Hij voegt eraan toe dat zo’n overweging bij zware delicten zoals moord überhaupt nauwelijks voorkomt. ‘In tegenstelling tot instrumentele criminaliteit, waarbij het misdrijf functioneel is en iets op moet leveren, is emotionele criminaliteit een reactie op iets dat eraan voorafging. Die reactie gaat niet of nauwelijks gepaard met rationele overwegingen. De pakkans of de zwaarte van de eventueel te krijgen straf speelt dus geen rol.’

Geen rechtvaardigheid maar wraak

Het afschrikkende effect is dus minimaal. Bovendien blijkt uit Amerikaans onderzoek dat een zwaardere straf op de daders een negatief effect heeft. De gevangenis zou vooral voor jongeren een leerschool zijn voor een criminele carrière. Daarnaast leidt langer straffen van criminelen tot een groter cellentekort en hogere kosten. Kosten die de samenleving moet betalen.

Harder straffen heeft dus geen positief effect op de dader. Maar wordt de samenleving er niet veiliger van, of vergroot het op zijn minst het gevoel van veiligheid? Iemand die dertig jaar krijgt, is immers langer uit de maatschappij verwijderd dan iemand met twintig jaar. ‘Dat is zeker waar, maar het is een misvatting om te denken dat mensen zich daardoor veiliger voelen,’ zegt victimoloog Winkel. Volgens hem wordt het gevoel van veiligheid bepaald door incidenten. Een moordenaar kan dertig jaar krijgen, maar wanneer iemand in de krant leest dat in zijn buurt een verkrachter actief is of dat om de hoek iemand is neergeschoten, dan blijft dát hangen. ‘Zwaarder straffen geeft hoogstens eventjes een gevoel van genoegdoening, maar niemand voelt zich er veiliger door.’

Toch speelt ook die behoefte aan genoegdoening een rol in de discussie. Iemand die een ander van het leven berooft, mag daar niet te gemakkelijk mee wegkomen, zo werd maar al te goed duidelijk toen de moordenaar van Pim Fortuyn ‘slechts’ achttien jaar kreeg. Voor een enkelvoudige moord is levenslang en ook twintig jaar te veel, zo oordeelde de rechter. De uitspraak leidde tot een golf van verontwaardiging en de discussie over de maximale strafmaat laaide heviger op dan ooit.

De roep om genoegdoening kan echter ook gevaarlijk zijn, vindt rechtspsycholoog Crombag. ‘Het gaat niet zozeer om een verlangen naar rechtvaardigheid, maar om een verlangen naar wraak. De vader van een verkrachtingsslachtoffer wil de dader met zijn ballen aan de hoogste boom gespijkerd zien. Begrijpelijk. Maar juist daarom laten we de bestraffing niet aan hem over, maar aan een rechter. Wraak of vergelding mag nooit een strafdoel zijn.’

Crombag is het ermee eens dat het leed van het slachtoffer te lang onderbelicht is geweest en dat nog steeds een goede juridische vorm ontbreekt om daar aandacht aan te geven. Het kort geleden ingevoerde spreekrecht voor slachtoffers aan het einde van een rechtszitting vindt hij juridisch onzuiver. ‘Het verschaft de rechter informatie waar de verdediging niet meer op kan reageren. Dat klopt niet.’ Redelijk succesvol zijn confrontaties van dader en slachtoffer. Dat zijn emotionele bijeenkomsten die de dader soms een groot inzicht geven en die de angst en de pijn van het slachtoffer kunnen verminderen. Lastig is dat dergelijke confrontaties alleen mogelijk zijn als de dader zijn vergrijp erkent en er excuses voor wil aanbieden, en als beide partijen bereid zijn elkaar te ontmoeten. Dat is niet vaak het geval. De vraag is bovendien hoe blijvend het effect op de dader is als die vervolgens voor jaren achter de tralies verdwijnt.

Symboolpolitiek

Volgens victimoloog Frans Willem Winkel is genoegdoening voor een slachtoffer of voor de nabestaanden uiteindelijk zelfs onbelangrijk. Hij deed onderzoek naar het effect dat bestraffing van daders heeft op slachtoffers. Daaruit bleek dat het voor de laatstgenoemden vooral belangrijk is dát er een straf wordt opgelegd, dat er gerechtigheid plaatsvindt. ‘De lengte van die straf maakt weinig uit. Ook als die maximaal is, blijft vaak de angst en de woede over wat iemand is aangedaan.’

Deze zomer behandelt de Kamer een wetsvoorstel voor de herijking van de geldende strafmaxima. ‘Als dat voorstel uiteindelijk leidt tot een wettelijke verzwaring van gevangenisstraffen, dan gaat het nog steeds om pure symboolwetgeving,’ aldus Winkel. ‘Net zoals stille tochten en witte marsen een uiting zijn van afkeer tegen zinloos geweld, zo is zwaarder straffen puur een symbolische manier om te laten zien dat criminaliteit niet wordt geaccepteerd. Maar dat de maatschappij er veiliger door wordt, dat is een utopie.’

Minder misdrijven, meer angst?

Veiligheid is een hot item in de politiek. Maar of lagere criminaliteitscijfers ons ook een veiliger gevoel geven, is twijfelachtig. Uit onderzoek blijkt dat het gevoel van veiligheid namelijk niet direct samenhangt met het aantal gepleegde misdrijven. En dat is vooral te verklaren doordat twee totaal verschillende psychologische processen een rol spelen. Angst is een emotionele reactie, het inschatten van gevaar is een cognitief proces. Een goed voorbeeld is het zogenaamde buurtpreventieprogramma. Door zo’n programma neemt de kans op misdrijven in een buurt af, maar tegelijkertijd groeit het gevoel van onveiligheid: het bewustzijn van wat er zou kunnen gebeuren, maakt angstig. Andersom blijkt dat ‘meer blauw op straat’ niet leidt tot minder misdrijven, maar wel een veiliger gevoel oplevert.[/wpgpremiumcontent]

auteur

Deirdre Enthoven

Deirdre Enthoven studeerde psychologie. Ze is gefascineerd door het gedrag van mensen, haar keuzes voor sociale psychologie en de journalistiek sluiten hier naadloos op aan.

» profiel van Deirdre Enthoven

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Creatief zijn: je kunt het leren

Iedereen kent wel verhalen over hyperintelligente studenten die het toch niet redden. Talent hebben ...
Lees verder
Artikel

Creatief zijn: je kunt het leren

Iedereen kent wel verhalen over hyperintelligente studenten die het toch niet redden. Talent hebben ...
Lees verder
Branded content

Wat maakt jou een mooi mens?

Bij anderen weten we al snel wat hen mooi en bijzonder maakt, terwijl we op onszelf vaak ongenadig k...
Lees verder
Branded content

Wat maakt jou een mooi mens?

Bij anderen weten we al snel wat hen mooi en bijzonder maakt, terwijl we op onszelf vaak ongenadig k...
Lees verder
Artikel

Als Body Dismorphic Disorder (BDD) je leven beheerst

Mensen met Body Dysmorphic Disorder (BDD) vinden hun neus, tanden of een ander lichaamsdeel zo weerz...
Lees verder
Artikel

Als Body Dismorphic Disorder (BDD) je leven beheerst

Mensen met Body Dysmorphic Disorder (BDD) vinden hun neus, tanden of een ander lichaamsdeel zo weerz...
Lees verder
Artikel

Free your mind! Download nu gratis dit e-book

Download gratis dit e-book en ontdek 13 creatieve opdrachten om echt tot rust te komen.
Lees verder
Kort

Kijktip: Nieuwe feelgood-dramaserie over autisme

Maandagavond 21 september start de nieuwe feelgood-dramaserie 'Het A-woord' over het gezin van wie h...
Lees verder
Verhaal

Waarom coaching voor jongeren geen overbodige luxe is

Veel jongeren lijden onder prestatiedruk. Op school, maar vaak ook thuis is er weinig ruimte om te o...
Lees verder
Kort

Ziek of niet-ziek? Het verschil herkennen we niet

Sinds corona is elk hoestje verdacht. Hoewel de meeste mensen het verschil denken te kennen tussen e...
Lees verder
Kort

Fatal attractions: waarom je je nu ergert aan dat waarvoor j...

Geregeld zijn het juist de eigenschappen waar je in eerste instantie voor viel die je in de loop van...
Lees verder
Kort

Hoe body positivity averechts kan werken

Hoe goedbedoeld ook, de body positivity-beweging kan averechts werken, zegt psycholoog Esther Jansen...
Lees verder
9812