Zwaarder straffen helpt niet

Criminelen moeten strenger gestraft worden, vindt zeventig procent van de Nederlandse bevolking. Twee deskundigen leggen uit waarom datgeen zin heeft.

Beroving, zinloos geweld, vandalisme: het lijkt aan de orde van de dag. Sterker: het ís ook aan de orde van de dag. Jaarlijks is één op de vier burgers slachtoffer van een misdrijf. Tien procent van de jongeren maakt zich wel eens schuldig aan een vergrijp.

De roep om daar hard tegen op te treden, wordt dan ook steeds sterker. Door hard optreden zouden criminelen het wel uit hun hoofd laten om een tweede keer in de fout te gaan en zouden potentiële wetsovertreders worden afgeschrikt. Volgens de heersende opinie heeft de softe aanpak uit de jaren zestig en zeventig hopeloos gefaald. We zouden veel te veel rekening houden met de belangen van de crimineel, en te weinig met die van het slachtoffer.

Maar wat levert het zwaarder straffen van misdadigers daadwerkelijk op? ‘Niets,’ zegt Hans Crombag, hoogleraar rechtspsychologie aan de Universiteit van Maastricht. ‘Straf heeft wel een afschrikkend effect op potentiële daders. Maar de zwaarte heeft daar weinig invloed op. Bovendien bereik je het effect alleen als altijd en direct wordt gestraft. Dat kan alleen in een politiestaat en die willen we niet.’

Ook victimoloog Frans Willem Winkel, tot voor kort hoogleraar slachtofferstudies aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, is ervan overtuigd dat je met het zwaarder straffen van daders weinig tot niets bereikt. Beiden beroepen zich op de klassieke studies naar het effect van straf en beloning uit de jaren zeventig. Toen toonde de gedragspsycholoog Skinner aan dat niet zozeer de zwaarte van de straf, maar de kans om gestraft te worden en de snelheid van uitvoer invloed hebben op het gedrag. ‘Aangezien de pakkans en de kans op een veroordeling in Nederland klein zijn, zal een zwaardere straf nauwelijks meetellen in de overweging die een misdadiger maakt,’ aldus Winkel. Hij voegt eraan toe dat zo’n overweging bij zware delicten zoals moord überhaupt nauwelijks voorkomt. ‘In tegenstelling tot instrumentele criminaliteit, waarbij het misdrijf functioneel is en iets op moet leveren, is emotionele criminaliteit een reactie op iets dat eraan voorafging. Die reactie gaat niet of nauwelijks gepaard met rationele overwegingen. De pakkans of de zwaarte van de eventueel te krijgen straf speelt dus geen rol.’

Geen rechtvaardigheid maar wraak

Het afschrikkende effect is dus minimaal. Bovendien blijkt uit Amerikaans onderzoek dat een zwaardere straf op de daders een negatief effect heeft. De gevangenis zou vooral voor jongeren een leerschool zijn voor een criminele carrière. Daarnaast leidt langer straffen van criminelen tot een groter cellentekort en hogere kosten. Kosten die de samenleving moet betalen.

Harder straffen heeft dus geen positief effect op de dader. Maar wordt de samenleving er niet veiliger van, of vergroot het op zijn minst het gevoel van veiligheid? Iemand die dertig jaar krijgt, is immers langer uit de maatschappij verwijderd dan iemand met twintig jaar. ‘Dat is zeker waar, maar het is een misvatting om te denken dat mensen zich daardoor veiliger voelen,’ zegt victimoloog Winkel. Volgens hem wordt het gevoel van veiligheid bepaald door incidenten. Een moordenaar kan dertig jaar krijgen, maar wanneer iemand in de krant leest dat in zijn buurt een verkrachter actief is of dat om de hoek iemand is neergeschoten, dan blijft dát hangen. ‘Zwaarder straffen geeft hoogstens eventjes een gevoel van genoegdoening, maar niemand voelt zich er veiliger door.’

Toch speelt ook die behoefte aan genoegdoening een rol in de discussie. Iemand die een ander van het leven berooft, mag daar niet te gemakkelijk mee wegkomen, zo werd maar al te goed duidelijk toen de moordenaar van Pim Fortuyn ‘slechts’ achttien jaar kreeg. Voor een enkelvoudige moord is levenslang en ook twintig jaar te veel, zo oordeelde de rechter. De uitspraak leidde tot een golf van verontwaardiging en de discussie over de maximale strafmaat laaide heviger op dan ooit.

De roep om genoegdoening kan echter ook gevaarlijk zijn, vindt rechtspsycholoog Crombag. ‘Het gaat niet zozeer om een verlangen naar rechtvaardigheid, maar om een verlangen naar wraak. De vader van een verkrachtingsslachtoffer wil de dader met zijn ballen aan de hoogste boom gespijkerd zien. Begrijpelijk. Maar juist daarom laten we de bestraffing niet aan hem over, maar aan een rechter. Wraak of vergelding mag nooit een strafdoel zijn.’

Crombag is het ermee eens dat het leed van het slachtoffer te lang onderbelicht is geweest en dat nog steeds een goede juridische vorm ontbreekt om daar aandacht aan te geven. Het kort geleden ingevoerde spreekrecht voor slachtoffers aan het einde van een rechtszitting vindt hij juridisch onzuiver. ‘Het verschaft de rechter informatie waar de verdediging niet meer op kan reageren. Dat klopt niet.’ Redelijk succesvol zijn confrontaties van dader en slachtoffer. Dat zijn emotionele bijeenkomsten die de dader soms een groot inzicht geven en die de angst en de pijn van het slachtoffer kunnen verminderen. Lastig is dat dergelijke confrontaties alleen mogelijk zijn als de dader zijn vergrijp erkent en er excuses voor wil aanbieden, en als beide partijen bereid zijn elkaar te ontmoeten. Dat is niet vaak het geval. De vraag is bovendien hoe blijvend het effect op de dader is als die vervolgens voor jaren achter de tralies verdwijnt.

Symboolpolitiek

Volgens victimoloog Frans Willem Winkel is genoegdoening voor een slachtoffer of voor de nabestaanden uiteindelijk zelfs onbelangrijk. Hij deed onderzoek naar het effect dat bestraffing van daders heeft op slachtoffers. Daaruit bleek dat het voor de laatstgenoemden vooral belangrijk is dát er een straf wordt opgelegd, dat er gerechtigheid plaatsvindt. ‘De lengte van die straf maakt weinig uit. Ook als die maximaal is, blijft vaak de angst en de woede over wat iemand is aangedaan.’

Deze zomer behandelt de Kamer een wetsvoorstel voor de herijking van de geldende strafmaxima. ‘Als dat voorstel uiteindelijk leidt tot een wettelijke verzwaring van gevangenisstraffen, dan gaat het nog steeds om pure symboolwetgeving,’ aldus Winkel. ‘Net zoals stille tochten en witte marsen een uiting zijn van afkeer tegen zinloos geweld, zo is zwaarder straffen puur een symbolische manier om te laten zien dat criminaliteit niet wordt geaccepteerd. Maar dat de maatschappij er veiliger door wordt, dat is een utopie.’

Minder misdrijven, meer angst?

Veiligheid is een hot item in de politiek. Maar of lagere criminaliteitscijfers ons ook een veiliger gevoel geven, is twijfelachtig. Uit onderzoek blijkt dat het gevoel van veiligheid namelijk niet direct samenhangt met het aantal gepleegde misdrijven. En dat is vooral te verklaren doordat twee totaal verschillende psychologische processen een rol spelen. Angst is een emotionele reactie, het inschatten van gevaar is een cognitief proces. Een goed voorbeeld is het zogenaamde buurtpreventieprogramma. Door zo’n programma neemt de kans op misdrijven in een buurt af, maar tegelijkertijd groeit het gevoel van onveiligheid: het bewustzijn van wat er zou kunnen gebeuren, maakt angstig. Andersom blijkt dat ‘meer blauw op straat’ niet leidt tot minder misdrijven, maar wel een veiliger gevoel oplevert.[/wpgpremiumcontent]

auteur

Deirdre Enthoven

Deirdre Enthoven studeerde psychologie. Ze is gefascineerd door het gedrag van mensen, haar keuzes voor sociale psychologie en de journalistiek sluiten hier naadloos op aan.

» profiel van Deirdre Enthoven

Dit vind je misschien ook interessant

Advies

Ik wil graag klaarkomen bij mijn vriend

'Ik (vrouw) krijg bijna nooit een orgasme bij een man. Als ik bijna zover ben, word ik duizelig en b...
Lees verder
Advies

Ik wil graag klaarkomen bij mijn vriend

'Ik (vrouw) krijg bijna nooit een orgasme bij een man. Als ik bijna zover ben, word ik duizelig en b...
Lees verder
Branded content

Zo ontspan je nog beter in de trein

Terwijl we voor ons gevoel maar een beetje zitten te lummelen in de trein, gebeuren er allerlei nutt...
Lees verder
Branded content

Zo ontspan je nog beter in de trein

Terwijl we voor ons gevoel maar een beetje zitten te lummelen in de trein, gebeuren er allerlei nutt...
Lees verder
Column

Column Inge Schilperoord: Intuïtie

Als psycholoog-stagiair had ik een supervisor aan wie ik nog vaak moet denken. Zijn kennismakingsges...
Lees verder
Column

Column Inge Schilperoord: Intuïtie

Als psycholoog-stagiair had ik een supervisor aan wie ik nog vaak moet denken. Zijn kennismakingsges...
Lees verder
Advies

Laat ik mijn kind te veel zelf doen?

'Ik laat mijn kind (5) graag veel zelf ontdekken, maar schat situaties daarbij ook weleens verkeerd ...
Lees verder
Artikel

3 keer spugen voor geluk: 5 mensen over bijgeloof

Deze mensen laten met hun rituelen niets aan het toeval over. ‘Mijn bijgeloof is een mindset, het ...
Lees verder
Kort

Hoe de verlichting van het restaurant je smaak beïnvloedt

Etentje bij kaarslicht? Pas dan op dat het eten niet té subtiel gaat smaken.
Lees verder
Artikel

Ouders met AD(H)D: Rust, reinheid en regelmaat

Rondslingerend speelgoed, een half aangeklede peuter en vergeten afspraken: het zal vrijwel alle pri...
Lees verder
Artikel

3 redenen om dit boek over dementie te lezen

'Tijd maken voor mensen met dementie, 52 manieren om te blijven communiceren' van Kasper Bormans: 3 ...
Lees verder
Interview

‘Patiënten hebben behoefte aan regie’

Vermoeidheid, verdriet, angst, boosheid: de psychische klap van kanker trilt vaak nog lang na. Wat v...
Lees verder
9812