Als abonnee ontvang je als één van de eersten de nieuwste Psychologie Magazine gratis thuisbezorgd.

Dit is wat je moet weten (over het nut van) schaamte

 
Dit artikel wordt je aangeboden door Hotel Modern
 
Iedereen schaamt zich weleens. Voor kleine dingen zoals een onhandig appje, maar ook voor fundamentele zaken in het leven zoals wat of wie we in de spiegel zien. Wat is schaamte eigenlijk? En hoe gaan we ermee om?

Schaamte is een emotie. Volgens evolutionair bioloog Charles Darwin zelfs de meest menselijke. Door de meeste onderzoekers wordt schaamte omschreven als een intense, negatieve en pijnlijke emotie die gepaard gaat met gevoelens van hulpeloosheid, machteloosheid en minderwaardigheid.

Het gaat over wat we van en over onszelf denken en brengt onze eigenwaarde aan het wankelen. Iemand die zich schaamt, kan het verlangen hebben om ‘te ontsnappen’, om het contact met anderen te vermijden of de tekortkomingen te verbergen.*

Schaamte versus schuld

Vaak wordt schaamte verward met schuld. In de TED-Talk ‘Luisteren naar schaamte’ legt hoogleraar Brené Brown, verbonden aan de universiteit van Houston, duidelijk uit wat het verschil is tussen deze begrippen.

‘Wat je over schaamte moet begrijpen, is dat het geen schuld is. Schaamte focust op het zelf, schuld focust op gedrag. Schaamte is: ik ben slecht. Schuld is: ik heb iets slechts gedaan.’

Momenten met schaamte

Van schaamte over bijvoorbeeld ongewenst kinderloos blijven of het hebben van een kind met een beperking tot een scheet laten tijdens een yogales of een appje sturen naar de verkeerde persoon. Er zijn veel situaties waarin je een gevoel van schaamte kunt ervaren.

Waarvoor jij je schaamt, hangt sterk samen met de normen en waarden die gelden in de omgeving waar je opgroeit: het land, de buurt, de stad, maar ook de sociale groep waartoe je behoort. Denk alleen maar aan het laten van een boer na het diner. In Nederland not done, in China heel normaal.

Daarbij hangt schaamte ook samen met iemands persoonlijkheid. De een schaamt zich sneller of denkt negatiever over zichzelf dan de ander.

Het nut van schaamte

Dient schaamte een doel? Jazeker, zegt de Nederlandse evolutiebioloog Tijs Goldschmidt in een artikel voor Het Parool. ‘Schaamte heeft een duidelijke evolutionaire functie. Het zorgt ervoor dat groepsleden zich conformeren aan het collectief.

Een lid dat de groepsregels overtreedt, wordt veroordeeld door andere groepsleden. Dankzij het mechanisme van schaamte veroordeelt het dissonante groepslid echter ook zichzelf. Dat versterkt de groep en draagt bij aan overlevingskansen van de soort.’ 

Impact van schaamte

Hoewel schaamte nut heeft, kun je er ook behoorlijk last van hebben als het een te grote rol opeist. Het kan dan een negatieve invloed hebben op ons geluk en relaties. Je kunt er zelfs zo onder gebukt gaan, dat de kans op een depressie, slaapproblemen of het vermijden van anderen toeneemt.

Omgaan met schaamte

Brown is van mening dat schaamte een epidemie is in onze cultuur. ‘Om onze weg terug te vinden naar elkaar, moeten we begrijpen hoe schaamte ons raakt en hoe het beïnvloedt hoe we opvoeden, hoe we werken, hoe we elkaar begrijpen.’

Daarbij noemt Brown – die al jaren onderzoek doet naar kwetsbaarheid, moed en schaamte – dat je schaamte kunt overwinnen door ermee samen te werken. Volgens haar moet je weerbaar worden tegen schaamte. Haar tips uit het boek De Kracht van Kwetsbaarheid:

  • Herken je schaamte en begrijp de triggers
  • Relativeer je gedachten en verwachtingen en vraag jezelf daarbij constant af of die in lijn liggen met wie jij wilt zijn of wie anderen willen dat jij bent
  • Vraag om een luisterend oor bij mensen die je vertrouwt
  • Praat over je schaamte

Schaamte doorbreken

Volgens Brown helpt praten over je schaamte dus. Het Rotterdamse theatercollectief Hotel Modern biedt daarbij ook een helpende hand. Zij maken voorstellingen die vaak schaamte en taboes doorbreken, want zo zeggen de theatermakers: het theater is een plek om verhalen te delen. Zeker bij schaamtevolle ervaringen is de (h)erkenning die theater kan bieden belangrijk.

Je eigen schaamte onderzoeken is volgens Hotel Modern een goede creatieve bron. Het geeft een geweldige energie om juist buiten de lijntjes te kleuren en aan de schaamte voorbij te gaan. Schaamte veroorzaakt vaak eenzaamheid. Je kan het doorbreken door achter jezelf te gaan staan en jezelf te vertellen dat wat je voelt het waard is om te delen. Je zult zien dat er altijd mensen zijn die jouw ervaring herkennen, dan heb je meteen een connectie.

‘Het was voor mij destijds een hele eenzame periode’

Op dit moment toert Hotel Modern door Nederland met hun nieuwe voorstelling ‘De Lange Gang’. Een voorstelling waaraan twee persoonlijke verhalen van de theatermakers zelf ten grondslag liggen. Een van de verhalen gaat over abortus.

Pauline Kalker: ‘Ik onderging een abortus toen ik 21 was, waarna ik een rouwproces doormaakte wat eenzaam en ingewikkeld was. Omdat ik het zelf had veroorzaakt, voelde het alsof ik geen recht had op verdriet.

Het was ook moeilijk dit verdriet te delen, omdat anderen mensen er natuurlijk vanuit gingen dat het een opluchting was dat ik niet meer zwanger was. Sommigen zeiden dat ik het niet had mogen laten doen, en ik voelde me schuldig.

Ook schaamde ik me. Het is dus moeilijk het verdriet achter een abortus te delen. Toen ik veel later moeite had met een zwanger raken kreeg ik ook even heel erg veel spijt.

Het verdriet rondom abortus wordt door veel vrouwen die het ondergaan nog steeds als een taboe ervaren. Het was voor mij destijds een hele eenzame periode.

Vaak gaat het in de media over het recht op abortus, omdat het helaas nog steeds niet overal op de wereld goed en veilig geregeld is. Dit is vreselijk en verdient alle aandacht, maar de emotionele achtbaan waarin je terecht kunt komen en het rouwproces dat vaak op een abortus volgt is ook iets dat in onze ogen gedeeld moet worden.

Ik hoop te bereiken dat mensen die op de één of andere manier te maken hebben met verdriet rondom een abortus, een miskraam of ongewenst kinderloos zijn zich gesteund voelen door het zien van de voorstelling.’

De voorstelling De Lange Gang is t/m 28 december 2022 op tournee door Nederland. Check hotelmodern.nl voor de speeldata en -plekken.

Blum, Shame and Guilt, Misconceptions and Controversies: A Critical Review of the Literature, in Traumatology, 14/3, 2008, p. 91-102, p. 94.

Dit vind je misschien ook interessant

Ben je er nog voor mij? Hoe EFT-therapie relaties redt
Artikel

Ben je er nog voor mij? Hoe EFT-therapie relaties redt

Als het niet lekker loopt in de liefde, is dat heus niet meteen het begin van het einde. Door te foc...
Lees verder
Waarom we altijd loyaal blijven aan onze ouders
Branded content

Waarom we altijd loyaal blijven aan onze ouders

‘Jongens huilen niet.’ Of: ‘Doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg.’ In iedere familie w...
Lees verder
Hoe ga je om met klimaatangst?
Artikel

Hoe ga je om met klimaatangst?

De wanhoop over het klimaat kan zo groot worden dat de diagnose eco-anxiety van toepassing is. Onze ...
Lees verder
Hoe ga je om met klimaatangst?
Artikel

Hoe ga je om met klimaatangst?

De wanhoop over het klimaat kan zo groot worden dat de diagnose eco-anxiety van toepassing is. Onze ...
Lees verder
Eerst voelen, dan eten – wat zijn jouw eetregels?
Artikel

Eerst voelen, dan eten – wat zijn jouw eetregels?

Weer gedachteloos die zak chips leeggegeten? Door mindful te eten doorbreek je dit soort patronen en...
Lees verder
Man en hooggevoelig
Verhaal

Man en hooggevoelig

1 op de 5 mensen is hoogsensitief, mannen net zo vaak als vrouwen. Maar waarom horen we daar zo wein...
Lees verder
6 weetjes over elkaar aankijken (of juist niet)
Artikel

6 weetjes over elkaar aankijken (of juist niet)

Oogcontact is belangrijk voor ons. Bewust en onbewust lezen we allerlei signalen af uit elkaars ogen...
Lees verder
Zou het leven leuker zijn zonder jaloezie?
Artikel

Zou het leven leuker zijn zonder jaloezie?

We zouden kunnen vreemdgaan als we er zin in hadden. We zouden er lustig op los kunnen flirten, óó...
Lees verder
Een moeder met borderline: ‘Het draaide altijd om haar’ 
Artikel

Een moeder met borderline: ‘Het draaide altijd om haar’...

Hoe is het als een familielid worstelt met ernstige psychische problemen? Allard Detiger maakte de f...
Lees verder
Waarom is het zo moeilijk om aan de zomertijd te wennen?
Artikel

Waarom is het zo moeilijk om aan de zomertijd te wennen?

In de nacht van zaterdag op zondag zetten we de klok een uur vooruit en vervroegen we dus ons hele l...
Lees verder
249593