Verlangen

De hele dag door trekken onze verlangens aan ons, als een dreinend kind aan moeders jas: we willen liefde, nieuwe laarzen, een boterham met kaas, een groter huis, meer aandacht. Doorzie wat erachter zit en wees werkelijk vrij.

Waarom we altijd méér willen

Stel, u bent de gelukkige bezitter van een fraai vakantiehuis. Uw vrienden weten uw tweede huis in vakantietijd goed te vinden, en komen om de haverklap langs. Wie er ook voor de deur staat, koffers in de hand: hij of zij wordt door u verwelkomd. U overtuigt uzelf ervan dat u de bezoeker uitgenodigd hebt, al herinnert u zich daar niets van. U wordt volledig geleefd door de vele binnenvallende gasten. Zij bepalen hoe u uw vrije dagen in uw huisje doorbrengt, áls er al vrije tijd overblijft.

U zou een stuk beter af zijn als u een stapje terug zou doen en eens kritisch naar uw situatie zou kijken. Dan zou u concluderen dat u wat ruggengraat moet ontwikkelen en onverwacht bezoek moet wegsturen. Voortaan gaat ú bepalen welke gasten u verwelkomt, en wanneer.

Onze verlangens lijken sterk op ongenode gasten. Ze komen en gaan wanneer het ze goeddunkt; de hele dag door vallen ze ons lastig en vragen ze onze aandacht. Vervolgens gaan we daar slaafs naar handelen. We krijgen opeens zin in een eitje bij het ontbijt – en gaan dat subiet staan klaarmaken. We verlangen naar succes en erkenning, en werken ons

dus een slag in de rondte. We verlangen naar een grotere auto, naar chocola bij de koffie, een glas wijn voor het eten… We laten ons vaak leven door onze verlangens, en overtuigen onszelf er vervolgens van dat dit is wat we willen. Dat we die grotere auto ook echt nodig hebben, en dat een glas wijn per dag gezond is. We stellen ons intellect in dienst van onze verlangens: het rechtvaardigt ze voor ons.

Om baas in eigen huis te worden, hebben we ruggengraat nodig, meer dan intellect. En wilskracht. En, bovenal: een duidelijk beeld van wat we écht willen in ons leven. Past een plots opkomend verlangen niet in dit levensplan, dan zullen we het de deur moeten wijzen.

Genotscircuitje

Hoe moeilijk dit is, beschrijft de Amerikaanse filosoof William Irvine in zijn meeslepende boek over verlangen: On desire. Why we want what we want.

Twee bronnen van verlangens borrelen de hele dag in ons door, stelt Irvine. We hebben ‘hedonistische ver­langens’: we willen ons goed voelen, pijn vermijden, genot ervaren. Onze emoties zijn hiervan de bron. Aan ons intellect ontspringen de ‘doelmatige verlangens’. Onze wens is om advocaat te worden, dus verlangen we ernaar ons strafrechttentamen goed te maken – en spannen we ons daarvoor in. Het intellect vormt hele ketens van doelmatige ofwel instrumentele verlangens, en als die vervuld worden, krijgen ook de emoties wat ze willen. Want voelt het niet heerlijk om advocaat te zijn, met alle status en aanzien die daarbij horen?

In ons brein zetelt wat we de oerbron van al die verlangens zouden kunnen noemen: het beloningssysteem in de hersenen. Mensen zijn uitgerust met een ‘genotsscircuit’ in het brein dat bepaalde keuzes extra aantrekkelijk maakt. Doen we iets wat goed is voor ons voortbestaan, dan voelt dat prettig. ‘De hersenen van dieren lijken wat dit betreft op die van mensen,’ zegt prof. Cyriel Pennartz, neurobioloog aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Die systemen zijn in de evolutie ontwikkeld bij mensen, maar ook bij diersoorten zoals vogels of bijen.’

Het lekkere gevoel hangt bij ons samen met het vrijkomen van de neurotransmitter dopamine, die ons ook motiveert om hetzelfde gedrag te herhalen. Zo leren we te verlangen naar dingen die bijdragen aan ons voortbestaan. (Recent onderzoek wijst overigens uit dat naast het dopaminecircuit nog meer systemen in de hersenen betrokken zijn bij verlangen: een netwerk van gebieden die ook nauw betrokken zijn bij het leersysteem.)

Bij verlangen horen ook lichamelijke gewaarwordingen, weet neurobioloog Pennartz: je buikstreek kan erop reageren, je hart kan sneller gaan slaan. Deze lichamelijke reacties worden weer geregistreerd in de hersenen, zodat die extra informatie krijgen over hoe sterk het verlangen wordt gevoeld. Pennartz: ‘Verlangen is dus niet iets puur cognitiefs waarbij onze hersenen de waarde van iets berekenen. We kennen ook de subjectieve kant van verlangen: het gevoel bij die waardering in ons lichaam.’

Dreinend kind

Sta eens even stil, zo daagt Irvine ons uit, bij de eerstvolgende keer dat je een plotse hunkering voelt. Je merkt dat er iets in je opborrelt dat je genot belooft: zou het niet lekker zijn om nu een glas wijn te nemen, en nog een? Of om die hele doos chocola leeg te eten? Soms zul je op de suggestie ingaan en ernaar handelen. Soms zul je het voorstel verwerpen. Soms geef je eraan toe terwijl je dat eigenlijk niet wilt. In dat laatste geval ben je getuige van de strijd tussen je emoties – de bron van het verleidelijke verlangen – en je verstand, dat een ander doel voor ogen heeft. Minder drinken, bijvoorbeeld, of slank blijven. En tenzij je een uitzonderlijk individu bent, zal het meestal je intellect zijn dat de strijd verliest.

De relatie tussen ons verstand en onze emoties is als die tussen ouders en hun koppige vijfjarige. Dat kind weet wat het wil en zal smeken, eisen en dreinen tot hij het krijgt. Onze emoties gedragen zich net zo. Zijn we dan eindelijk aan het lijnen, dan gaan ze zeuren: ‘Dat dieet kan me niks schelen, ik wil chocola!’ Als ons verstand er niet op ingaat, gaan ze doordrammen – desnoods urenlang. En kunnen we ons weerspannige kind nog negeren, naar zijn kamer sturen of ter adoptie aanbieden, dat kunnen we niet met onze emoties, die ons al die hedonistische verlangens influisteren.

Verlangens afpellen

Wat we wél kunnen, is kijken wat erachter schuilt. Achter ieder verlangen zit eigenlijk een ander verlangen, is de belangrijkste stelling uit Irvines boek. We willen die belangrijke klus binnenhalen omdat we een talentvolle medewerker willen zijn, zodat we een promotie verdienen, een mooi huis kunnen kopen, en de bewondering oogsten van anderen.

Arnoud van Buuren, arts en psychotherapeut in Leiden, onderschrijft dit. Hij ziet het bijna dagelijks in zijn praktijk. Neem een man, zegt hij ter illustratie, die telkens weer een buitenechtelijke relatie begint. In het begint kickt hij op de spanning, op het verliefde gevoel. ‘Maar op een gegeven moment, wanneer het eerste verlangen bevredigd is, blijkt hij nog steeds geen echte vervulling te voelen,’ zegt Van Buuren. ‘Dan heeft hij nog steeds die relatie, maar dan gaat het eigenlijk niet meer over verlangen naar deze ene vrouw.’

Zou zo’n cliënt om hulp vragen, omdat hij inziet dat zijn verlangen om steeds nieuwe affaires te beginnen niet gezond is, dan zou de psychotherapeut voorzichtig met hem gaan onderzoeken welk ander, écht verlangen achter al die verliefdheden schuilt. Een verlangen naar bevestiging bijvoorbeeld, of naar warmte.

Dit soort verlangens kun je afpellen als een ui, zegt Van Buuren, die zich haast om eraan toe te voegen dat bij elk individu onder de rokken van de ui iets anders te vinden zal zijn. Het is heus niet altijd een gebrek aan aandacht van de moeder in zijn kindertijd dat een overspelige drijft – al kan dat wel. Steeds opnieuw de spanning moeten zoeken kan ook voortkomen uit verlangens naar een ander, spannender leven. De drang telkens opnieuw te veroveren of veroverd te worden, kan iemand het gevoel geven bijzonder te zijn. En deze verlangens kunnen weer terug te voeren zijn op de jeugd van de rokkenjager, waarin hij niet genoeg bevestigd is als een autonoom, uniek persoon.

Verwrongen behoeften

Jarenlang werkte Van Buuren als behandelaar in de verslavingszorg en ook daar zag hij dat achter de ‘hunkering’, achter de zucht naar drank of drugs, een gefrustreerd verlangen zit naar iets dat veel basaler is. ‘Drugs- of drankgebruik zijn, net als overeten of dwangmatig overspel, vormen van verlangen die zo verwrongen zijn, dat je kunt stellen dat daar áltijd een ander verlangen achter schuilgaat. Die middelen geven je helemaal niet wat je zoekt. Daarom wordt het ook een verslaving: er komt nooit verzadiging.’

Wie van huis uit goed ‘gevoed’ wordt, redeneert hij ­– met aandacht, warmte, eten, kennis – leert hoe je krijgt wat je nodig hebt, zonder dat je jezelf te buiten hoeft te gaan. Hebben we dit niet goed geleerd, dan blijven we proberen onze verlangens op allerlei ingewikkelde manieren te bevredigen. ‘Verslaafden of mensen die veelvuldig vreemdgaan, ­hebben daar in extreme mate last van. Zij hebben ergens een behoefte die niet goed ontmoet is.’

Grotere auto

Het kan heilzaam zijn om het verlangen af te pellen en te onderzoeken welk basaal verlangen niet vervuld is, stelt Van Buuren. ‘Wanneer je het niet onderzoekt, blijf je altijd maar in de greep van dat verlangen om te veel te drinken, of een snelle auto te kopen, of verliefd te worden. Wij construeren allemaal zulke overlevingsstrategieën op basis van wat we wel en niet gekregen hebben; wat we niet gekregen hebben, klussen we er zelf bij. Vaak gaat op zeker moment zo’n strategie tegen je werken – en dat is het moment waarop mensen hulp gaan zoeken.’

Allemaal zijn we in zekere zin onverzadigbaar, schrijft Irvine; dat geldt niet alleen voor ‘echte’ verslaafden. Volgens de filosoof liggen er twee menselijke mechanismen aan de basis van die onverzadigbaarheid. Ten eerste: we weten vaak niet wat we eigenlijk echt verlangen – welke diepere verlangens er onder de oppervlakkige schuilgaan. ‘You can’t always get what you want’, zongen de Stones, maar het probleem is veeleer: ‘You can’t always knów what you want.’ Ten tweede raken we gewend aan wat we hebben, waardoor we het mettertijd minder gaan waarderen. Al te vaak betekent het bezit van de zaak ook het einde van het vermaak. De grotere auto, die begeerde baan, onze nieuwe liefde: we wennen eraan en voelen ons weer ontevreden. Een nieuw verlangen borrelt op en we gaan hard ons best doen dit te vervullen, in de illusie dat dit ons wel blijvend geluk zal brengen. Zo blijven we ronddraaien in een ­‘satisfaction treadmill’ waarin telkens een nieuwe stap gezet moet worden naar een doel dat nooit bereikt zal worden: duurzame tevredenheid. ?

Uit de tredmolen

Hoe komen we uit de tredmolen? En hoe leren we onze echte verlangens kennen? Om met dat eerste te beginnen: onderzoek ze, zegt Irvine. Door te mediteren bijvoorbeeld, waarbij je je verlangens kunt laten bovenkomen en ze rustig aandacht geeft. Door ‘erin te gaan zitten’, zegt Van Buuren: voel wat er in je lichaam gebeurt als je iets verlangt, sta daar letterlijk bij stil – dan zie je vaak scherper waar je nu eigenlijk écht naar verlangt.

Ook nuttig is het om te beseffen hoe ons beloningssysteem ons in de tang kan houden. We zijn geen willoze slachtoffers van onze biologie. Zelfs als we honger hebben, kunnen we een snack afslaan. Onze emoties mogen ons dan aansporen om toe te tasten, ons intellect kan daartegen inbrengen dat we over een uur aan tafel gaan. Intellect en wilskracht onderscheiden ons nu net zo prettig van dieren, die zonder aarzeling gehoor geven aan de verleidingen van hun beloningssysteem.

We kunnen ons ‘levensplan’ schrijven, in de woorden van Irvine: bewust bepalen en verwoorden wat we écht belangrijk vinden. Dat kan houvast geven. Veel verlangens, zegt de filosoof, zijn niet te vertrouwen. Ze zijn parasitair: ze trekken bij ons in zonder uitgenodigd te zijn en proberen ons levensplan te kapen. Voor die verlangens moeten we, net als de eigenaar van het vakantiehuis, de deur niet meer openen.

Goed meesterschap

In plaats van de slaaf van je verlangens te zijn, kun je er beter de meester over zijn, vindt Van Buuren. ‘Niet meester in de zin van de baas zijn, de zweep erover en je verlangens onderdrukken. Nee, meester in de zin van ‘mastery’: weten hoe je met je verlangens moet omgaan. Durven stilstaan bij wat je werkelijk voelt en bij wat je écht nodig hebt.’

Neem het verlangen van een koopverslaafde vrouw. ‘Je kunt nooit goedmaken wat iemand vroeger heeft gemist, maar je kunt samen wel aan een nieuw scenario werken. Ze zal nog steeds vaak denken: O, ik voel weer die leegte, en die neiging om te gaan kopen. Maar wanneer ze eenmaal weet dat de leegte eigenlijk komt doordat ze nooit warme belangstelling van haar ouders heeft gekregen, kan dat helpen om af te zien van het kopen.’

Ook Irvine betoogt dat we moeten streven naar ‘een zekere mate van meester-zijn over onze verlangens’. We moeten leren om onderscheid te maken tussen de verlangens die we moeten vervullen en de verlangens die we beter kunnen negeren.

Hoe weten we wanneer het heerlijke moment is aangebroken dat we méér meester zijn over onze verlangens? Op dat moment zullen we een gevoel van rust ervaren, van tevredenheid. De tredmolen komt tot stilstand, want we streven niet langer naar een nog grotere auto, een nog spannender minnaar. De beste manier om blijvende tevredenheid te verwerven, stelt de filosoof, is door te verlangen naar wat we al hebben. En daarvoor hoeven we ons alleen maar te bedenken dat wat we nu hebben – onze baan, onze partner, ons huis – precies datgene is waar we ooit hevig naar verlangden.n

D

D

Eerste hulp bij impulsaankopen

Hoe leert u uw verlangen doorzien op het moment dat het erop aankomt? Drie vragen om uzelf te stellen als u verlangend voor de etalage staat te kijken naar het zoveelste zwarte jurkje:

– Vraag 1: ‘Wil ik dit echt?’ Als ik dit jurkje straks heb, hoelang ben ik er dan echt blij mee, en wanneer moet ik wéér naar de winkel?’ Probeert u zich dit zo levendig mogelijk voor te stellen.

– Vraag 2: ‘Waar heb ik écht behoefte aan?’ Daar kunt u achter komen door letterlijk even stil te staan bij uzelf. Misschien voelt u dan: ik wil eigenlijk ‘gezien’ worden, mooi gevonden worden, begeerd worden.

– Vraag 3: ‘Hoe kan ik dat krijgen wat ik écht verlang? Kan ik vanavond een intiem avondje plus vrijpartij met mijn geliefde organiseren? Of moet ik eerst zorgen dat ik een ruzie met hem bijleg?’ Grote kans dat u, als u deze echte behoefte vervult, zichzelf een groter plezier doet dan met de aanschaf van uw twaalfde jurkje.

Bron: Arnoud van Buuren

Waar hebt u écht behoefte aan?

Welke behoefte gaat schuil achter een plotseling opflakkerend verlangen? Onderzoek uw associaties met deze denkhulp. Er zijn veel meer onderliggende behoeften mogelijk, en ze zijn vaak heel persoonlijk; dit lijstje is bedoeld om u op weg te helpen.

– Eten Troost; sociaal contact; warmte; beloning; opvullen van leegte; dempen van vervelende gevoelens

– Kleding Gezien worden; aandacht; status; aantrekkelijkheid; wegnemen van onzekerheid

– Cosmetica Aantrekkelijkheid; verzorging; aandacht; luxe; vrouwelijkheid; tijd voor jezelf

– Mooi huis/interieur Veiligheid; rust; geborgenheid; behaaglijkheid; status

– Snelle auto Status; onafhankelijkheid; viriliteit; jeugdigheid

– (Andere) minnaar Aandacht; liefde; bevestiging; spanning; aantrekkelijkheid; vlucht uit relatieproblemen

– (Andere) baan Autonomie; status; ontplooiing; erkenning; identiteit; vermijden van de confrontatie met huidige werkproblemen

– Goed presteren Erkenning; waardering; veiligheid; onafhankelijkheid

– Meer geld Veiligheid; status; erkenning; onafhankelijkheid

– Vakantie Rust; plezier; avontuur; nieuwe ervaringen; ontspanning; vlucht uit de werkelijkheid

– Spiritualiteit Verbondenheid; rust; troost; bezinning; zingeving

Met dank aan psycholoog Froukje Wouts, Kooppoli GGz NML (www.ggznml.nl)

Meer lezen

– William B. Irvine, On desire. Why we want what we want, Oxford University Press, $ 13,95[/wpgpremiumcontent]

auteur

Eveline Brandt

Eveline Brandt is journalist en mindfulnesstrainer.

» profiel van Eveline Brandt

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Minimalisme: gelukkiger met minder spullen

Rust, overzicht en vrijheid: volgens minimalisten levert radicaal opruimen veel levensgeluk op. Ontd...
Lees verder
Artikel

Minimalisme: gelukkiger met minder spullen

Rust, overzicht en vrijheid: volgens minimalisten levert radicaal opruimen veel levensgeluk op. Ontd...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Interview

Deze vrouw nam haar leven in eigen handen na haar verkrachti...

Manon Ossevoort (43) kreeg wereldwijde bekendheid als het ‘tractormeisje’ dat op een tractor naa...
Lees verder
Interview

Deze vrouw nam haar leven in eigen handen na haar verkrachti...

Manon Ossevoort (43) kreeg wereldwijde bekendheid als het ‘tractormeisje’ dat op een tractor naa...
Lees verder
Verhaal

Leven naar je eigen waarden

We maken niet altijd keuzes die goed voor ons zijn, zegt Susan David. In haar boek laat ze zien hoe ...
Lees verder
Artikel

Meer, meer, meer!

Hebzucht komt vaker voor onder jongeren en onder mensen die opgroeiden in armoede, blijkt uit onderz...
Lees verder
Kort

Checklist: Hoe gevoelig ben je voor sociaal voorgeschreven p...

Een leuke baan hebben, naar de mooiste plekken reizen, hippe festivals bezoeken en in een esthetisch...
Lees verder
Advies

Ik blijf kopen: ben ik nog te redden?

De hele dag door trekken onze verlangens aan ons, als een dreinend kind aan moeders jas: we willen l...
Lees verder
Test

Ben je een materialist?

Voel je je echt gelukkiger op het moment dat je iets koopt? Of maakt het bezit van mooie spullen gel...
Lees verder
Artikel

Buitenbeentjes: met deze 7 tips val je niet meer buiten de g...

Op het werk, feestjes en de sportclub: overal waar mensen groepjes vormen, loop je de kans om erbuit...
Lees verder