Twintig jaar psychochirurgie

Wie wil uitleggen hoe prachtig de medische kennis voortschrijdt, grijpt vaak terug op de ontdekking van de Britse bacterioloog Alexander Fleming (1881-1955). Deze wetenschapper ontdekte bij toeval dat bacteriën niet meer groeiden in de buurt van een bepaalde schimmel en trok hieruit de conclusie dat de schimmel een gif afscheidde dat gebruikt kan worden bij de bestrijding van infecties.

Een ontdekking die miljoenen levens zou redden.

Dit is een geruststellend verhaal over de uitbouw van het medisch kennen en kunnen, maar de Amerikaanse historicus Jack Pressman laat in zijn postuum verschenen boek Last resort zien dat de medische geschiedenis veel troebeler kan zijn. Hij bereikt dit door de schijnwerpers niet te richten op een succesverhaal, maar op een flagrante mislukking: de psychochirurgie. In de jaren dertig besluit de Portugese staatsman en neuroloog Egas Moniz een wilde theorie in de praktijk te beproeven. Hij heeft het idee dat psychiatrische patiënten die steeds maar in hetzelfde gedachtekringetje blijven ronddraaien, geholpen kunnen worden door zenuwcircuits in hun hersenen door te snijden.

Het grote breinboek

Bestel nu het grote breinboek in onze webshop!

Op zwakke theoretische gronden besluit hij de voorste hersendelen operatief los te koppelen van de rest van het brein. De operatie is dus eigenlijk een sprong in het duister, maar de gevolgen zijn verbazingwekkend goed. Vooral mensen die vastgeroest zaten in sombere, destructieve gedachten, blijken door de ingreep letterlijk een ander mens te worden.

Zij zijn onverschillig voor verstorende gedachten en zijn op slag veel beter handelbaar. Sommigen worden snel uit het ziekenhuis ontslagen en vinden een baan. Andere patiënten worden echter niet beter en vertonen een duidelijk verlies

aan initiatief.

De operatieve verminking kon dus in enkele gevallen zorgen voor een bevrijding uit de hel van de overbevolkte krankzinnigengestichten. Vandaar ook dat het initiatief omstreeks die tijd in de Verenigde Staten werd overgenomen. Het scalpel van de neurochirurg deed zijn werk binnen de schedel en opnieuw werden er enkele opmerkelijke successen geboekt. De onrust die na de publicatie van de resultaten volgt is begrijpelijk, maar de procedure leek veelbelovend genoeg voor verdere experimenten.

Tot zo ver is er buiten de misschien wat al te grote stoutmoedigheid van de pioniers weinig aan de hand, maar de controle over de experimentele techniek wordt al snel verloren. Zonder dat ooit echt is aangetoond dat de operaties zin hebben, geniet de psychochirurgie echter wel veel aanzien. Pressman loopt de factoren die verantwoordelijk zijn voor dit ‘succes’ een voor een na. Allereerst hadden de pioniers op dit gebied precies de goede vrienden. Een kopstuk uit de Amerikaanse geneeskunde was steeds bereid een goed woordje voor hen te doen en daardoor werd hen het voordeel van de twijfel gegund. Een tweede reden is de behoefte van psychiaters om door te gaan voor echte artsen. Psychotherapie was niet alleen ongeschikt voor de ernstige geestesziekte, maar ook veel te ‘soft’. Opereren had meer aanzien, want het was veel medischer.

Belangrijker nog was dat de krankzinnigengestichten uit die tijd in opspraak raakten. Talrijke journalistieke reportages lieten zien hoe de mensen naakt of halfnaakt verkommerden op overvolle zalen en de gestichten leken eerder op gevangenissen dan ziekenhuizen.

Er was dringend behoefte aan positieve berichtgeving en de kans die de psychochirurgie bood, werd met beide handen aangegrepen.

In de kranten verschenen dan ook verhalen over de wonderbaarlijke genezingen die met deze methode mogelijk waren.

De psychochirurgie was echter niet de enige innovatie. De elektroshock werd korte tijd later uitgevonden en deze behandeling bleek voor depressieve personen veel veiliger en ook effectiever te zijn. Deze groep patiënten viel dus af en er ontstond een tekort aan patiënten voor de nijvere chirurgen. Om dit gebrek te ondervangen richtte men zich op de schizofrenen. De groep mensen met schizofrenie vormde een eindeloos reservoir van schijnbaar hopeloze gevallen en men besloot massaal hun situatie te verlichten met behulp van psychochirurgie, ondanks het feit dat alle betrokkenen het erover eens waren dat de operaties bij deze groep weinig effectief waren. Toch werden duizenden patiënten met schizofrenie naar de operatiekamer gebracht.

Men had het gevoel dat bij deze groep ook de kleinste kans op verbetering het grootste risico waard was. Bovendien waren de gestichten bevolkt met mensen uit de arbeidersklasse en over deze groep bestond de gedachte dat zij hun hogere (voorste) hersendelen toch minder hard nodig hadden dan mensen uit hogere kringen. Tot slot was een belangrijke overweging dat de patiënten na hun operatie veel minder lastig waren, zodat ze weer naar huis konden of in ieder geval het personeel van het gesticht minder problemen bezorgden. Halverwege de jaren vijftig komt een eind aan deze praktijk, omdat er een nieuw medicijn (chloorpromazine) wordt ontdekt, dat veel betere resultaten heeft met minder bijwerkingen.

Hoe luidt het eindoordeel over de psychochirurgie? Pressman betoogt dat het achteraf gemakkelijk is negatief te oordelen over deze praktijken, maar hij kan zich voorstellen dat artsen in die tijd voor deze optie hebben gekozen. Het was volgens hem in de historische en culturele context van die tijd redelijk. Psychiaters moesten in die tijd een keuze maken tussen twee kwaden en kozen voor hetgeen zij het minst erg vonden. De les die wij hieruit kunnen leren is volgens Pressman dat medisch handelen historisch bepaald is en hij acht het niet onmogelijk dat toekomstige generaties scherpe oordelen zullen vellen over praktijken die wij nu heel gewoon vinden.

Jack D. Pressman Last resort; Psychosurgery and the limits of medicine Cambridge: Cambridge University Press, 1998 ISBN: 0 521 35371 8 ± Fl. 156,50

auteur

Ad Bergsma

» profiel van Ad Bergsma

Dit vind je misschien ook interessant

Kort

Racisme: niet slim

Mensen met rechtse en racistische denkbeelden zijn emotioneel minder intelligent.
Lees verder
Kort

Racisme: niet slim

Mensen met rechtse en racistische denkbeelden zijn emotioneel minder intelligent.
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Branded content

Hoe cadeaus geven je relaties kan verdiepen

Natuurlijk draaien kerst en Sinterklaas niet alleen maar om cadeaus, maar de feestdagen zijn wel het...
Lees verder
Artikel

Plezier: je bent ervoor gemaakt

Genot is goed voor ons. Als de natuur niet had gewild dat we seks hebben of snoepen, had ze er wel v...
Lees verder
Artikel

Plezier: je bent ervoor gemaakt

Genot is goed voor ons. Als de natuur niet had gewild dat we seks hebben of snoepen, had ze er wel v...
Lees verder
Artikel

Hersenplaatjes zeggen minder dan we denken.

Breinscans prikkelen onze verbeelding hevig. Maar in de praktijk hebben we er bar weinig aan, betoog...
Lees verder
Artikel

Welk breintype ben jij?

De een is een ideeënmachine, de ander meer een plannenmaker. En sommige mensen zijn beide. Kwestie ...
Lees verder
Artikel

Even een kwabje lamleggen

We zouden stukken creatiever zijn als we een deel van ons brein zouden uitschakelen. Althans, dat is...
Lees verder
Kort

Getallen zien

Mensen kunnen zich getallen op verschillende manieren voorstellen. Maar iedereen heeft wel een voork...
Lees verder
Artikel

Wat is wijsheid?

Wijze mensen grossieren in mooie eigenschappen: ze kunnen goed luisteren, evalueren en advies geven....
Lees verder
Kort

Brein doet minidutjes

Je lette heus wel op, en toch zag je die fietser over het hoofd bij het oversteken. Hoe kan dat?
Lees verder