Succes of toevalstreffer?

Het ‘imposter phenomenon’ wordt het genoemd: het gevoel dat je eigenlijk niks kunt en dat alleen je baas dat nog niet heeft ontdekt. Zelfs Jodie Foster heeft er last van. ‘Ik dacht: ze komen erachter, ze kloppen op de deur en dan vragen ze die Oscar terug.’

Hoe voel je je als je het podium op stapt om een Oscar in ontvangst te nemen? Uitzinnig van vreugde en ontzettend trots, zou je denken. Niet filmactrice Jodie Foster. In het Amerikaanse televisieprogramma 60 minutes keek ze terug op het moment dat ze het felbegeerde beeldje kreeg voor haar rol als verkrachte vrouw in The accused.

Online training

Goed zoals je bent

  • Leer jezelf accepteren
  • Omarm je imperfecties
  • Met boek van Brené Brown

bekijk de training
Nu maar
€ 87,50

‘Ik dacht dat het een toevalstreffer was. Net zoals toen ik werd toegelaten aan Yale,’ vertelde Foster aan de presentator. ‘Ik dacht: ze komen erachter en dan vragen ze de Oscar terug. Ze komen langs en kloppen op de deur: “Sorry, we wilden hem eigenlijk aan Meryl Streep geven.”’ Nu, bijna twintig jaar later, wordt de actrice nog steeds geplaagd door gevoelens van onzekerheid. Toen ze eind vorig jaar een prestigieuze prijs in ontvangst nam voor haar successen, bekende ze zelfs dat ze zich een bedrieger voelde. ‘Ik heb geen idee waar ik mee bezig ben. Maar misschien is dat het geheim van mijn succes.’

Het gevoel eigenlijk een bedrieger te zijn, houdt niet alleen beroemde actrices in zijn greep. Het ‘imposter phenomenon’ ofwel bedriegersfenomeen werd eind jaren zeventig voor het eerst beschreven in een artikel van de Amerikaanse psychologen Pauline Rose Clance en Suzanne Imes. Zij werkten destijds met hoog­opgeleide vrouwen, onder wie studentes en universitaire medewerksters. Clance en Imes ontdekten dat deze vrouwen ondanks hun uitstekende prestaties niet konden genieten van hun succes.

De reden? De vrouwen voelden zich – net als ­Foster – bedriegers. Hoewel anderen hen hoog inschatten, hadden ze zelf niet het idee capabel te zijn. Zo dachten de studentes die Clance en Imes spraken dat ze ten onrechte waren toegelaten op de universiteit. Ze waren ervan overtuigd dat er bij hun toelatingsexamen een fout was gemaakt. Ook zei een vrouwelijke professor tegen de psychologen dat ze niet goed genoeg was om aan de universiteit te werken. Ze vermoedde dat er iets verkeerd was gegaan bij het selectieproces.

Gewoon geluk gehad

Mensen die onder het imposter-fenomeen lijden, schrijven hun successen toe aan allerlei oorzaken, behalve aan hun eigen kunnen. Daardoor betwijfelen ze of ze nogmaals goed zullen presteren, ongeacht het aantal successen dat ze al op hun naam hebben staan. ‘Poeh, deze keer heb ik geluk gehad,’ denken ze bijvoorbeeld als ze een project afronden met goed gevolg. Of: ‘Ja, maar nu heb ik ook wel extréém hard gewerkt; geen wonder dat het is gelukt.’ Ook vinden ze het moeilijk complimenten te accepteren. Als iemand hun een pluim geeft, doen ze hun prestaties af met uitspraken als ‘Ach, het was niets.’ Of misschien lijkt het alsof ze het compliment in ontvangst nemen, maar intussen denken ze dat hun prestatie eigenlijk niks voorstelt.

Omdat het deze ‘bedriegers’ niet lukt om zich hun successen eigen te maken, zijn ze bang voor ontmaskering. Ze vrezen dat er op een dag iemand voor de deur staat die heeft ontdekt dat ze eigenlijk toch niet zo slim en competent zijn als iedereen denkt. Zo zei een van de ondervraagde vrouwen tegen Clance en Imes: ‘Ik was ervan overtuigd dat ik ontmaskerd zou worden toen ik mijn doctoraalexamen deed. Ik dacht dat de Dag des Oordeels was aangebroken. Aan de ene kant was ik wel een beetje opgelucht, omdat ik niet meer hoefde te doen alsof. Ik was dan ook ontzettend verbaasd toen ik hoorde dat mijn antwoorden uitstekend waren en dat mijn scriptie een van de beste was die mijn begeleider in zijn hele carrière had gezien.’

Artikel

5 tips voor emotionele stabiliteit

Nerveus, bang om fouten te maken, snel gestrest: het valt niet mee om ‘een neuroot’ te zijn. Maa...

Lees verder

Sinds de publicatie van het artikel van Clance en Imes doen wetenschappers geregeld onderzoek naar het bedriegersfenomeen. Hoewel deze twee psychologen gevoelens van bedrog in eerste instantie vooral bespeurden bij vrouwen, laat recenter onderzoek zien dat ze voorkomen bij beide seksen.

Een advies voor degenen die zich af en toe een bedrieger voelen: praat erover met anderen. Alleen al het besef dat je niet de enige bedrieger bent, lucht op. En mocht Jodie Foster even niet beschikbaar zijn, dan is er vast wel iemand anders in de buurt.

Gebaseerd op The impostor phenomenon. Overcoming the fear that haunts your success, Pauline Rose Clance, Peachtree Publishers, 1985 / Bantum Books, 1985

auteur

Marloes Zevenhuizen

Mensen inwijden in de wondere wereld van de psychologie – niets vind ik leuker dan dat. En waar kan dat beter dan bij Psychologie Magazine?

» profiel van Marloes Zevenhuizen

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Zo voel je je prettiger in lastige sociale situaties

Ja, je kunt ook thuis op de bank blijven zitten. Maar dat maakt het de volgende keer nog lastiger om...

Lees verder
Artikel

Mááám, zijn we er al?

Voor kleine kinderen is vakantie niet altijd een feest, zegt ontwikkelingspsycholoog Steven Pont. Op...

Lees verder
Artikel

Je ideale zelf met dank aan je partner

Lees verder
Artikel

Afrekenen met dat zeurende stemmetje

Lees verder
Advies

Ik heb moeite met onterechte kritiek

Lees verder
Artikel

Kritiek ontvangen is moeilijk

Lees verder
Advies

Mijn stemmingswisselingen knagen aan mijn zelfbeeld

Lees verder
Artikel

Online zelfvertrouwen

Lees verder