Steven Hayes: ‘Er is niks mis met negatieve gevoelens’

Toen hij stopte met vechten tegen zijn paniekaanvallen knapte psycholoog Steven Hayes zienderogen op. Het stimuleerde hem tot de ontwikkeling van act, een inmiddels wereldberoemde psychotherapie. Hayes’ uitgangspunt: ‘Negatieve gedachten moet je aandacht geven, ze zijn een teken dat je springlevend bent.’

Het begon allemaal met zijn eigen paniekaanvallen. De eerste had hij op zijn 29ste, tijdens een vergadering op zijn werk. Steven Hayes was aanstormend talent aan de Greensboro universiteit in North Carolina, waar hij het al had geschopt tot assistent-psychologieprofessor. De vergadering van die middag verliep nogal heftig: de collega’s waren verwikkeld in een felle discussie. Toen Hayes zijn standpunt naar voren wilde brengen, gebeurde er iets raars: opeens kwam er geen geluid meer uit zijn mond. Zweetdruppels parelden op zijn voorhoofd, zijn hart klopte in zijn keel, hij dacht dat hij een hartaanval had.

Na die eerste keer was het hek van de dam. Hayes had steeds vaker een paniekaanval, ook als hij college moest geven, of tijdens het boodschappen doen, of in restaurants. Als psychotherapeut moest hij nu zelf in therapie, maar resultaat bleef uit. Na drie jaar begon er langzaam iets te dagen: als hij niet meer probeerde van zijn paniekaanvallen af te komen maar ze juist accepteerde, namen ze af in intensiteit en frequentie. En voilà, hij had een nieuwe vorm van psychotherapie ontdekt. Zo ontstond in de jaren tachtig de Acceptatie en Commitment Therapie (act).

Hayes (61) vertelt het allemaal met een meeslepende gedrevenheid: grote ogen, brede glimlach en een enorme spraakwaterval – niet onbegrijpelijk dat veel collega-therapeuten hem als hun goeroe zien.

De psychologie kent een lange historie van klachten bestrijden, maar u bedacht: laat ik ze eens accepteren. Hoe kwam u op dat lumineuze idee?

‘Haha, dat kwam doordat de therapie die ik kreeg en waar ik ook als behandelaar voor was opgeleid, cognitieve gedragstherapie, bij mij niet aansloeg. Bij die therapievorm word je aangemoedigd je paniekgedachten ter discussie te stellen en te vervangen door meer realistische opvattingen. Maar mijn klachten namen er niet door af, en ik ging op zoek naar andere oplossingen, wat me op mijn verleden bracht. Ik ben een kind van de jaren zestig, een tijd waarin we erg bezig waren met oosterse tradities. Ik heb toen zelfs in een religieuze commune gewoond. In die tijd leerde je het leven te accepteren zoals het is. Ik dacht: die insteek kan ik ook gebruiken voor psychotherapie.’

Dus toen u ‘ja’ zei tegen uw paniekaanvallen verdwenen ze meteen?

‘Nee, dat ook weer niet, maar ik was wel weer in staat om te praten. Ik kon meer aanwezig zijn, meer gefocust op wat ik aan het doen was. Als ik tijdens zo’n vergadering weer de paniek voelde opkomen, richtte ik me op het leveren van een bijdrage aan de vergadering in plaats van te vechten tegen mijn angst. Dat was een grote doorbraak voor mij: dat je angstig kunt zijn én tegelijkertijd een bijdrage kunt leveren. Door mijn paniekaanvallen toe te laten konden ze me ook iets vertellen over mezelf: dat ik iemand ben die bang is zich kwetsbaar op te stellen. Geleidelijk aan kreeg ik steeds minder aanvallen. Inmiddels heb ik er al negen jaar geen een meer gehad. Misschien komen ze nog eens terug, misschien niet. Díé houding is precies de kern van act: dat het er niet om gaat dat je geen paniekaanvallen meer zult hebben, maar dat je zelfcompassie toont, jezelf mag zijn, mét je paniekaanvallen. Paniekaanvallen zijn niet traumatisch als je bereid bent ze te ondergaan. Ze zijn juist heel interessant. Intens en negatief… maar niet traumatisch.’

Waarom is ACT de laatste jaren zo populair?

‘Omdat we nooit hebben geleerd hoe we moeten omgaan met pijn en moeilijkheden in ons leven. En dat terwijl we nog nooit zoveel leed over ons heen hebben gekregen. Honger in Afrika, oorlog in Irak: we zien het dagelijks op tv. En wat doen we? We storten ons massaal in de feelgood: we gebruiken drugs, verwennen onszelf met dure spullen en zoeken oppervlakkige afleiding. Maar dat brengt ons van de regen in de drup: we verdoven onszelf ermee en raken vervreemd van de realiteit, met alle gevolgen van dien. act is een heilzame manier om met onze problemen om te gaan.’

Waarom vluchten we zo graag weg van onze negatieve gevoelens en gedachten?

‘Omdat we geleerd hebben dat negatieve gedachten slecht zijn en we ze zo snel mogelijk moeten uitbannen. Zo zijn we geprogrammeerd in het stenen tijdperk: toen werden we bang als er roofdieren in de buurt kwamen. Negatieve gevoelens waren dus “slecht” en we moesten ze zien te vermijden, want als we ze wél ­hadden, waren we in levensgevaar. act gaat er juist over dat we mindful zijn, dus geen waardeoordeel meer geven aan die negatieve gedachten en gevoelens. Je moet ze juist verwelkomen; ze zijn het teken dat je springlevend bent. Het is als met een zware steen: die kun je achter je aan slepen met een touw, maar je kunt hem ook oppakken, tegen je aandrukken en dan verder lopen. Dan voelt-ie een stuk minder zwaar.’

Bij sommige mensen komen negatieve gedachten zo vaak langs dat ze er moedeloos van worden. Zijn die mensen er wel bij gebaat hun negatieve gedachten te accepteren?

‘Ja, ook negatieve gedachten die vaak terugkomen, moet je niet willen tegenhouden. Het beëindigen van het gevecht ertegen, dát is de grote verandering in je leven. Moet je eens zien wat er dan allemaal kan gebeuren. Misschien veranderen die negatieve gedachten dan misschien juist wel, qua intensiteit, of qua frequentie. Ik vergelijk negatieve gedachten ook wel met regen die op de voorruit van je auto klettert: soms heb je totaal geen zicht, zelfs als je je ruitenwisser op de hoogste stand hebt. Wat heeft het op zo’n moment voor zin je te verzetten tegen de regen? Je kunt beter denken: het zij zo, de ene keer regent het hard, de andere keer motregent het, en weer een andere keer schijnt de zon.’

Hoe vaak moeten we ons volgens u dan minimaal gelukkig voelen om een acceptabel leven te hebben?

‘Haha, ik heb geen recept voor je gelukkig voelen. Wat ik bedoel te zeggen is dat pijn normaal is in het leven. We worden ziek, dragen geheimen en pijnlijke herinneringen met ons mee, hebben anderen gekwetst en hebben dingen gedaan waarvoor we ons schamen. Het punt is dat pijn verandert in lijden als je hem probeert weg te duwen. Ik zie geluk zoals de oude Grieken het zagen, die noemden het eudaimonia: dat je gelukkig bent als je het gevoel hebt dat je leeft én in staat bent na te streven wat je waardevol vindt. Die twee dingen hebben we wél in de hand. act gaat dus tevens over commitment: leven volgens je waarden. Ik vraag mijn cliënten welke waarden ze het belangrijkst vinden, bijvoorbeeld in hun relatie, werk, familie en vriendschappen. Zelfs onder nare omstandigheden kun je namelijk naar je waarden toe werken. Daardoor gaat het slecht én goed tegelijk in je leven. Vergelijk het met een vuurtoren die zelfs in een zware storm de weg wijst.’

U zegt dat ACT zelfs moslims en joden in het Midden-Oosten bij elkaar kan brengen. Is dat niet een te grote belofte?

‘Hoho, ik heb niet gezegd dat ik het antwoord heb op dat vraagstuk. Maar ik vind niet dat je de oplossing maar moet overlaten aan soldaten en politici; ook therapeuten en wetenschappers kunnen helpen. Want in een wereld waarin je met een klein beetje geld en een handjevol zelfmoordterroristen een hele stad kunt verwoesten, is geen leger groot genoeg om ons een veilig gevoel te geven. Wanneer je als therapeut je cliënt helpt zijn eigen negatieve gedachten en gevoelens te accepteren, zal je cliënt gaan inzien dat andere mensen net zo goed pijn hebben; dat er ook een mens schuilt achter de ogen van de vijand.’

Uw therapie wordt ingezet voor allerlei kwalen: van angststoornissen en trauma’s tot epilepsie en zelfs psychose. Het lijkt wel een panacee – veel wetenschappers zijn huiverig erin te geloven.

‘act is zeker geen wondermiddel. Er zijn bijvoorbeeld bepaalde angsten, zoals examenvrees, waarbij het minder goed werkt dan traditionele therapievormen. Maar ik denk wel dat act ingrijpt op een basaal proces in onze hersenen, namelijk dat we onszelf heel makkelijk allerlei dingen opleggen: niet negatief mogen denken, iemand moeten zijn die we niet echt zijn, en meer van die dingen. Die inflexibiliteit is een belangrijk onderdeel van veel psychische stoornissen; het maakt die stoornissen ook erger, denk ik. Juist door act kun je mensen met psychoses leren om hun wanen en hallucinaties minder zwaar op te nemen, en daardoor verminderen hun klachten. Simpelweg door niet meer te denken: “Ik ben de koningin van Sheba”, maar: “Ik dénk nu dat ik de koningin van Sheba ben.”‘

Andere kritiek op ACT is dat het nog onvoldoende is onderzocht.

‘Dat valt wel mee – voor een relatief nieuwe therapievorm als act is er juist al veel onderzoek gedaan: de afgelopen tien jaar 45 gecontroleerde studies. Daaruit is niet alleen naar voren gekomen dat het bij uiteenlopende klachten een succesvolle behandeling is, maar ook wat de heilzame processen zijn: grotere psychische flexibiliteit, meer acceptatie, afstand nemen van je gedachtenstroom en bewust volgens je waarden leven. Van de al veel langere bestaande cognitieve gedragstherapie is nog niet eens goed duidelijk waardoor het werkt, dus ik vind dat act het prima doet in dit opzicht.’

Een van de oefeningen bij ACT is het formuleren van je grafschrift, om voor jezelf duidelijk te maken volgens welke waarden je wilt leven. Hoe zou het uwe luiden?

Voor het eerst tijdens het interview moet Hayes even nadenken. Dan: ‘Bij mij mag erin worden gebeiteld dat ik altijd probeerde mezelf te worden, en dat ik er voor anderen wilde zijn zoals ik écht ben. Want daar gaat mijn leven over: me door niets of niemand meer van mijn persoonlijke beleving laten afbrengen. Het is een proces van vallen en opstaan, maar ik zal mijn ogen elke dag wagenwijd openhouden om er beter in te kunnen worden.

Steven Hayes (61) was verbonden aan een aantal universiteiten in Amerika en is sinds 1986 hoogleraar klinische psychologie aan de University of Nevada. Hij publiceerde 32 boeken en ruim vierhonderd wetenschappelijke artikelen, en schreef het zelfhulpboek Uit je hoofd, in het leven (Uitgeverij Nieuwezijds, € 24,95). Zijn onderzoek richt zich vooral op onze manieren van denken en redeneren, en hoe die ons psychisch leed vergroten. Afgelopen juni organiseerde zorginstelling GGNet op de Universiteit Twente een wereldwijd ACT-congres, waar Hayes hoofdgast was en ruim vijfhonderd therapeuten uit de hele wereld naartoe kwamen.

auteur

Edwin Oden

Ik schrijf heel graag. Het liefst mooie interviews waarin je de geïnterviewde ten diepste leert kennen. Daarnaast ben ik erg geïnteresseerd in de ontdekkingen die worden gedaan in de psychologie. Neem bijvoorbeeld het breinonderzoek, waar revolutionaire technieken de laatste jaren geweldige inzichten hebben opgeleverd.

» profiel van Edwin Oden

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Wat stress doet met je brein

Geen leven zonder stress, zoveel is wel duidelijk. Maar waarom is de een veel stressgevoeliger dan d...
Lees verder
Artikel

Wat stress doet met je brein

Geen leven zonder stress, zoveel is wel duidelijk. Maar waarom is de een veel stressgevoeliger dan d...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Advies

Ik twijfel over een schaamlipcorrectie

Ik ben een verstandig meisje van 20 jaar en ik twijfel soms om een schaamlipcorrectie te ondergaan. ...
Lees verder
Advies

Ik twijfel over een schaamlipcorrectie

Ik ben een verstandig meisje van 20 jaar en ik twijfel soms om een schaamlipcorrectie te ondergaan. ...
Lees verder
Verhaal

Praten over psychische problemen op het werk

Gevoelig voor depressies, ooit een burn-out gehad? Tweederde van de mensen met psychische klachten z...
Lees verder
Interview

8 vrijmoedige vragen aan Joris Linssen

Elke maand trekt een bijzondere persoonlijkheid een aantal kaarten uit een stapel ­intieme vragen e...
Lees verder
Kort

Boos kijken moet mogen

Een glimlach wordt overal ter wereld op dezelfde manier begrepen, net als geërgerd fronsen. Maar zo...
Lees verder
Kort

Liefde is pokon voor het brein

Toen hij stopte met vechten tegen zijn paniekaanvallen knapte psycholoog Steven Hayes zienderogen op...
Lees verder
Artikel

Zit nou eens stil

Toen hij stopte met vechten tegen zijn paniekaanvallen knapte psycholoog Steven Hayes zienderogen op...
Lees verder
Artikel

‘Ik moet je wat vertellen…’

Toen hij stopte met vechten tegen zijn paniekaanvallen knapte psycholoog Steven Hayes zienderogen op...
Lees verder