Schrik voor de ik

Lezers hebben de neiging zich met romanpersonages te vereenzelvigen. Daar is niets verkeerds aan, het kan louterend werken en sommigen vinden zelfs steun in de beschrijving van andermans ingewikkelde levens. De 'ik' uit het boek is echter niet noodzakelijk de 'ik' van de schrijver, dat hebben we allemaal braaf op school geleerd, al kunnen we dat bij het lezen soms maar moeilijk geloven. Adriaan van Dis is een schrijver die het autobiografische niet schuwt, maar toch is hij niet de 'ik' uit zijn boeken, zo schrijft hij. Hij creëert een nieuw leven om zichzelf beter te begrijpen.

Achterin Dubbelliefde vermeld ik als een van mijn bronnen Freuds artikel De misdadigers uit schuldbewustzijn (Cultuur en religie, deel 1). Niet dat ik me ook maar voor één regel schatplichtig aan hem acht, nee, met die verwijzing wilde ik kenbaar maken dat de hoofdpersoon van mijn roman zich laat leiden door een waandenkbeeld dat Freud – zeer terloops – heeft beschreven: het verschijnsel dat sommige mensen gebukt gaan onder een onbestemd schuldgevoel en aan die last proberen te ontsnappen door verboden dingen te doen. Een uitstap naar het kwaad brengt hen zelfs verlichting en geeft hun schuldbewustzijn een duidelijke plaats. Freud verbaast zich erover dat het schuld bewustzijn er bij deze personen eerder was dan het vergrijp.

Ook in Dubbelliefde wordt de hoofdpersoon verteerd door een schuldgevoel en lijken extremen verlossing te bieden. Mijn roman behoefde kennelijk de zegen van een autoriteit, om nieuwsgierige lezers duidelijk te maken dat de treurige dingen die ik beschrijf heus niet zo uniek zijn, niet per se autobiografisch. Valse schaamte?

De naamloze jongeman in Dubbel liefde wil slecht zijn, omdat hij zich slecht voelt. Zoveel inzicht had ik al op eigen kracht verworven, maar toen ik halverwege mijn roman het artikel van Freud onder ogen

kreeg, trof zijn verhaal mij bijzonder. Verlangens naar vadermoord en incestueuze handelingen zouden volgens Freud aan het onbestemde schuldgevoel ten grondslag liggen. Vergezocht of niet, het toeval wilde dat ook mijn jongeman zich schuldig voelt over de dood van zijn vader. Niet dat de jongen het volledig beseft, maar het vreet aan zijn geweten dat hij als kind zijn immer zieke vader niet voldoende heeft ontzien… misschien is hij zelfs de oorzaak van zijn dood. Terwijl ik dat opschreef – zomaar, instinctief, gehoorzaam aan het verhaal dat zichzelf vertelde – besefte ik nog niet dat ik iets pijnlijk ‘waars’ had aangeboord. Na Freud begon het me te dagen. Leek ik niet een beetje op die jongeman? Echt snappen deed ik hem nog niet, daarvoor moest ik hem veel meer laten mee maken, op de proef stellen en verder ontrafelen. Ik schrijf immers om aan mezelf iets uit te leggen. Ook in de verbeelding kan men zich leren kennen.

Mijn held tergt zijn verzwakte vader: als hij niet aan diens strenge eisen kan voldoen – een gestaalde knaap zijn, paraat voor de volgende wereldoorlog – toont hij hem een tegenkracht en speelt hij voor meisje. Al schrijvend vroeg ik me af of het beeld van het lijdzame jongetje eigenlijk wel klopte, was ik niet ook een druk en baldadig kind geweest, en hoeveel woede school er niet in mijn verkleedpartijen? Was ik niet ook een kind dat terugvocht?

In werkelijkheid was mijn vader zwaar hartpatiënt. De laatste jaren van zijn leven lag hij kortademig op de divan en moest op allerlei manieren worden ontzien. Wat hem nog aan energie restte, besteedde hij aan mijn opvoeding – van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat. Ik was zijn levenswerk. Het vredeskind dat zijn oorlogsvernederingen moest goedmaken (Jappen kamp en het verlies van het land van zijn voorvaderen). Maar ik begreep zijn lijden niet, voor mij was hij wreed en gemeen.

Na lezing van Freuds artikel begreep ik plotseling veel beter waarom de held van mijn roman op latere leeftijd verlichting in het onfatsoen zocht. Door voortdurend die dingen te doen die zijn strenge vader hem verbood – door

’s mans martiale levenshouding in alles te bespotten – bleef hij met hem in gevecht en hield hij hem in zekere zin ook in leven. De vader schuilt zelfs in zijn rechter ooghoek en loopt voort durend met hem op.

Vraagt iemand me: is dat autobiografisch? Dan zeg ik: ja. Ik heb me altijd schuldig gevoeld over de dood van mijn vader.

Maar vraagt een lezer door: deed u wat die jongen deed, haalde u al die streken uit? Dan zeg ik: nee, de meeste niet. Niet omdat ik er niet voor uit wil komen, maar omdat de ik al schrijvend ook een ander werd.

Ik liet een ik geboren worden die verder ging dan de echte ik ooit durfde. De diepste krochten van de menselijke ziel werden betreden, de vooste lusten ervaren… En toen het af was, schaamde ik me.

Niet omdat de ‘zo keurige Van Dis’ zijn duistere kant zou hebben laten zien. Met dat soort burgerlijke schaamte kan ik me niet bezighouden. Wie geen slechte gedachten heeft, moet langer in de spiegel kijken. Alleen huichelaars zijn te choqueren. Mijn duistere kanten kunnen trouwens het daglicht velen, ik leid geen dubbelleven – nooit goed in geweest.

Ik schaam me voor mijn woede. De woede is autobiografisch, die hield ik veel te lang verborgen. Te lang begrip getoond, te veel de ouders verdedigd, te lang braaf gezwegen. Daar schaam ik me voor. Zoals ik me schaamde toen Indische Duinen uitkwam. Als de mensen te lang naar me keken, dacht ik dat ze aan me konden zien dat ik vroeger geslagen ben. Ik ben niet zielig. Ik schaamde me dat mijn vader me sloeg en dat ik het verdroeg.

De held in Dubbelliefde vecht tegen die vernedering. Dubbelliefde is mijn oorlogsboek.n

[citaat] ‘Schrijven is je moeilijkste momenten omzetten in geld.’ J.P. Donleavy

auteur

Adriaan van Dis

» profiel van Adriaan van Dis

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Korte zinnen lezen lastiger

Lezers hebben de neiging zich met romanpersonages te vereenzelvigen. Daar is niets verkeerds aan, he...
Lees verder
Artikel

Schrik voor de ik

Lezers hebben de neiging zich met romanpersonages te vereenzelvigen. Daar is niets verkeerds aan, he...
Lees verder
Branded content

Beveiligd: Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Er is geen samenvatting, omdat dit een beveiligd bericht is.
Lees verder
Branded content

Beveiligd: Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Er is geen samenvatting, omdat dit een beveiligd bericht is.
Lees verder
Artikel

Even opladen – 4 tips

Alle indrukken verwerken, je lijf en je hoofd tot rust brengen, je even terugtrekken en opnieuw opla...
Lees verder
Artikel

Even opladen – 4 tips

Alle indrukken verwerken, je lijf en je hoofd tot rust brengen, je even terugtrekken en opnieuw opla...
Lees verder
Artikel

Waarom vergeten we onze eerste herinneringen?

Niemand herinnert zich zijn geboorte, of de kleur van de lakentjes in de kinderwagen: onze eerste be...
Lees verder
Artikel

Een boek als kindertherapeut

Boeken kunnen kinderen helpen hun gevoelens te verwerken: het is makkelijker om over dat verlegen ol...
Lees verder
Artikel

Ik zie, ik zie wat mama ziet

Lezers hebben de neiging zich met romanpersonages te vereenzelvigen. Daar is niets verkeerds aan, he...
Lees verder
Artikel

Leer de taal van autisten

Lezers hebben de neiging zich met romanpersonages te vereenzelvigen. Daar is niets verkeerds aan, he...
Lees verder
Artikel

Vrouwen lachen pas na de clou

Lezers hebben de neiging zich met romanpersonages te vereenzelvigen. Daar is niets verkeerds aan, he...
Lees verder
Recensie

Rouwverwerking: hoe noem je een vader en moeder van een gest...

Toen zijn dochtertje plotseling overleed, verstomde P.F. Thomése. Een jaar later maakte hij met taa...
Lees verder