Psychologische onkunde

De wonderen van de techniek zijn goed geweest voor het vertrouwen dat mensen hebben in het eigen kenvermogen. Ze zijn gaan geloven in de mogelijkheden van de wetenschap om de raadsels van de natuur te ontsluieren en dit heeft pareltjes van vernuft opgeleverd als de relativiteitstheorie en de kwantummechanica. De Amerikaanse wetenschapsjournalist John Horgan beweert echter dat de problemen die hiervoor overwonnen moesten worden nog maar kinderspel zijn vergeleken bij de immense raadsels waar de psychologie zich voor geplaatst ziet. Zijn nieuwe boek Freud is niet dood is dan ook een lange verhandeling over de onmacht van de psychologie en neurowetenschap om te achterhalen wat de mens nu eigenlijk is.

De achterflap van het boek meldt zelfs dat de wetenschap sinds Socrates eigenlijk nog geen stap verder is gekomen met het ontrafelen van de menselijke geest. Dit is een erg boude uitspraak. De psychologie mag dan geen vat hebben gekregen op de grote mysteries als het bewustzijn en de vrije wil, zij heeft wel verrassende inzichten en doorkijkjes in de menselijke ziel opgeleverd. Toch geeft de vergelijking met Socrates onbedoeld een aardige typering van het boek, omdat Horgan de positie van de oude filosoof nabootst. Socrates ontleende een duidelijk gevoel van superioriteit aan zijn besef dat hij wist dat hij niets wist, terwijl zijn sukkelige tijdgenoten dat volgens hem onvoldoende in de gaten hadden. Horgan bekijkt de psycholoogjes van deze wereld met dezelfde mee warigheid: kijk ze toch eens hun best doen zonder vooruit te komen. De centrale stelling van Horgans boek is dan ook niet dat Freud meer respect zou moeten krijgen dan tegenwoordig gebruikelijk is, maar veel eer dat de andere psychologen net zulke knoeiers zijn als de grand old man van de psychoanalyse.

Oude wijn in nieuwe zakken

Nu klinkt dit wat zuur, maar het boek is prettig leesbaar en wordt over het algemeen gedomineerd door een

gezonde scepsis. Ook is Horgan op zijn tijd best bereid om de zon in het water te zien schijnen. Zo richt hij de aandacht op de goede kanten van Freud, zoals diens pessimisme. In 1933 schreef Freud: ‘Ik geloof niet dat onze remedies kunnen wed ijveren met die van Lourdes. Er zijn zoveel meer mensen die geloven in de wonderen van de Heilige Maagd dan in het bestaan van het onbewuste.’ Horgan voegt hieraan toe dat inderdaad nog niet is aangetoond dat het therapeutisch effect van de psychoanalyse superieur is aan die van gebedsgenezing en dat hetzelfde geldt voor alle andere vormen van praat therapie. Nu wil ik best geloven dat Horgan gelijk heeft met deze uitspraak, maar het is evenzeer waar dat het nog nooit is aangetoond dat penicilline beter werkt bij een keelontsteking dan een rakettocht naar de maan. Dit maakt echter de gebedsgenezing noch maanuitstapjes geschikt als standaard behandeloptie. Of om het in wat alledaagse termen uit te drukken: Horgan maakt hier twee fouten. Allereerst concludeert hij uit het feit dat verschillende therapeutische stromingen vergelijkbare effecten hebben ten onrechte dat niet onderzochte behandeltechnieken dus ook dezelfde therapeutische waarde hebben. Dit is hoogst onzeker. Ten tweede vergeet hij aandacht te besteden aan het feit dat de uiteenlopende psychotherapeutische technieken wel degelijk hun vruchten afwerpen. Hij had bijvoorbeeld ook kunnen zeggen dat de succespercentages van de psychotherapie vergelijkbaar zijn met die van de somatische geneeskunde. Dat klinkt al heel wat minder hopeloos.

Dergelijke slippertjes van Horgan zijn meestal het gevolg van zijn behoefte om te mooie punten te scoren. Als de psycholoog Howard Gardner bijvoorbeeld tegen hem zegt dat psychologen helemaal niet veel mensenkennis hebben, maar dat de keuze voor het vak vooral wordt gemaakt omdat men scheikunde te moeilijk vindt, dan kan Horgan het niet nalaten om dat als argument op te voeren. Het argument is echter flinterdun en heeft waarschijnlijk meer te maken met Gardners frustraties dan met de potentie van psychologen. In de slechtste freudiaanse traditie kneedt Horgan af en toe de feiten, om die beter in zijn straatje te laten passen.

Toch valt er weinig af te dingen op Horgans centrale idee dat de psychologie een onrijpe wetenschap is in vergelijking met de natuurkunde. De psychologie weet veel, maar de verzamelde feiten en inzichten zijn soms strijdig en in ieder geval niet onder te brengen in een coherente theorie. De psychologie blijft de oude wijn overgieten in nieuwe, wat rijker bestikte zakken, zoals Nico Frijda het kenschetste. Echt grote doorbraken zijn er ondanks de intensieve wetenschapsbeoefening in de laatste decennia nog steeds niet geweest en we moeten inderdaad met Horgan beginnen te vrezen dat die er ook nooit zullen komen. Het is echter de vraag of we hier verdrietig over moeten zijn.

Mensen zullen de waarheid omtrent zichzelf steeds opnieuw moeten uitvinden. De waarde van de psychologie ligt niet in de definitieve antwoorden die zij oplevert, maar in de verdieping die zij kan aanbrengen.

John Horgan n Freud is niet dood; Het blijvend raadsel van het menselijk brein n Amsterdam: ambo n isbn 90 263 1611 9 n fl. 59,50

auteur

Ad Bergsma

» profiel van Ad Bergsma

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Zelfkennis binnen handbereik

Als u het staren in de spiegel zat bent, maar uzelf toch beter wilt leren kennen, kunt u een bezoek ...
Lees verder
Artikel

Zelfkennis binnen handbereik

Als u het staren in de spiegel zat bent, maar uzelf toch beter wilt leren kennen, kunt u een bezoek ...
Lees verder
Branded content

Echt ontspannen op vakantie

Weten we nog wel wat ervoor nodig is om goed uitgerust thuis te komen van vakantie? Auteur Peggy van...
Lees verder
Branded content

Echt ontspannen op vakantie

Weten we nog wel wat ervoor nodig is om goed uitgerust thuis te komen van vakantie? Auteur Peggy van...
Lees verder
Kort

Dit zijn de belangrijkste eigenschappen van een partner

Als je een pot geld kreeg waarmee je de ideale eigenschappen kon kopen waaraan een partner moet vold...
Lees verder
Kort

Dit zijn de belangrijkste eigenschappen van een partner

Als je een pot geld kreeg waarmee je de ideale eigenschappen kon kopen waaraan een partner moet vold...
Lees verder
Artikel

Leren praten in 14 stappen: zo voorkom je een taalachterstan...

Taalverwerving verloopt in een vaste volgorde: er is geen kind dat ‘ik’ zegt voor het zijn eigen...
Lees verder
Interview

Niccolò Ammaniti: ‘Ik zoek altijd naar het slechtste ...

Hij is liever niet onder de mensen, maar kijkt wel graag in hun hoofden om te zien wat daar voor gru...
Lees verder
Artikel

De stereotypen van Jacques Philippe Leyens

'Racisme komt voort uit de behoefte om de eigen groep te beschermen en heeft veel minder te maken me...
Lees verder
Artikel

Een boek als kindertherapeut

Boeken kunnen kinderen helpen hun gevoelens te verwerken: het is makkelijker om over dat verlegen ol...
Lees verder
Advies

Hoe wordt mijn kind echt tweetalig?

De wonderen van de techniek zijn goed geweest voor het vertrouwen dat mensen hebben in het eigen ken...
Lees verder
Artikel

Help uzelf

We streven naar van alles: sexy, dynamisch en succesvol zijn, maar blijven ons minderwaardig voelen ...
Lees verder