Holy Smoke

Psychologie Magazine neemt experts van het menselijk gedrag mee naar de bioscoop. Deze maand is dat Rob Nanninga, secretaris van de Stichting Skepsis. Hij geeft zijn visie op Holy Smoke, de nieuwste film van Jane Campion.

Dansende, extatisch lachende mensen met kleurige sari’s en een glinsterende Indiase stip op het voorhoofd geplakt. De Australische Ruth, gespeeld door Kate Winslet, heeft het licht gezien in een Indiase sekte en wil trouwen met de goeroe Baba. Maar daar steekt haar ongeruste familie een stokje voor.

Haar ietwat simpele moeder trotseert de Indiase hitte om Ruth naar huis mee te nemen, onder het valse voorwendsel dat haar vader op sterven ligt. Ruth plengt een paar traantjes, is opgetogen dat ze sinds lange tijd weer kan huilen, en zegt vervolgens minzaam tegen haar moeder: ‘Misschien volgende keer. In een volgend leven.’ Haar nieuwe sekte-vriendin voegt er behulpzaam aan toe: ‘Het komt nu niet zo goed uit, nietwaar?’ Deze scène zet de toon voor de bij tijd en wijle hilarische film Holy Smoke van Jane Campion, bekend door films als An angle at my table en The Piano.

Als dochterlief uiteindelijk toch naar huis is gelokt, blijkt dat de familie een sekte-deprogrammeur heeft ingehuurd. De deprogrammeur P.J. Waters – type cowboylaarzen, jeans, zonnebril en glad achterover gekamd haar – denkt aan drie dagen genoeg te hebben om Ruth’s zogenaamde hersenspoeling ongedaan te maken. Deze macho, gespeeld door

Harvey Keitel, is volgens Rob Nanninga het prototype van de gemiddelde deprogrammeur uit de jaren zeventig. ‘De eerste deprogrammeur die uit Amerika naar Nederland is gehaald, was ook zo’n tweedehands autohandelaar-type. Deprogrammeren is strafbaar, omdat je mensen tegen hun wil vasthoudt. Het is daardoor altijd een beetje een vrije jongens-beroep geweest. Vaak hebben ze, zoals ook deze man, ooit zelf in een sekte gezeten. Tegenwoordig zijn ze in de Verenigde Staten iets meer aan het professionaliseren en zijn er ook wel psychotherapeuten die zich met dit onderwerp bezighouden.’

Wie deprogrammeert wie?

De eerste fase in het deprogrammeringsproces is het isoleren van het slachtoffer. Waters sluit zich met de onwillige Ruth op in een boerderij en probeert met haar aan de praat te raken, respect te winnen. Nanninga: ‘Het idee erachter is dat mensen hun kritische vermogen hebben verloren en deprogrammeurs willen dit aantonen door met ze in discussie te gaan. Maar mensen gaan in eerste instantie meestal niet bij een sekte vanwege een ideologie en zijn dus, als ze er pas bijzitten, nog niet rijp om een intellectuele discussie aan te gaan. Het is dan een ongelijke strijd. Het deprogrammeren werkt dan ook het beste als iemand pas recent bij de sekte zit, want dan heeft diegene nog geen zekerheid vanuit zichzelf.’

De tweede dag is het, in de woorden van P.J Waters, ‘no more mr. Nice Guy’. Ruth’s spullen worden afgenomen, waaronder de sari die ze volgens Waters gebruikt om zichzelf in te verbergen, en in huiselijke familiekring wordt ze geconfronteerd met gruwelijke scènes van moordzuchtige sektes, zoals die van Charles Manson. ‘Bij het deprogrammeren bestaat een deel van de psychische druk uit het laten zien van de wanhoop van de familie. Dan wordt het vaak een kosten-baten kwestie: Heb ik dit er voor over? In de film zijn de familiebanden echter niet zo warm.’

‘Ik hoop dat je weet wat je doet’, zegt Ruth op een gegeven moment in tranen. Rob Nanninga vertelt dat deprogrammeurs vaak helemaal niet goed weten wat ze doen. ‘Ze hanteren meestal een pseudo-wetenschappelijk, simplistisch model. Een paar van die Nederlandse lui die ik heb gesproken, hadden het over ‘loshangende contactjes’ in de hersenen. De methode is meestal gebaseerd op het boekje Knappen.

Daarin wordt de theorie gehanteerd dat men in sektes zoveel informatieoverload krijgt, dat de persoon op een gegeven moment ‘knapt’. Slachtoffers moeten tijdens de deprogrammering dit boekje als verplichte literatuur lezen, en als ze dit niet willen, wordt het ze wel voorgelezen. Maar uit gedegen onderzoek is uiteindelijk weinig bewijs gekomen voor het idee dat sektes psychische problemen veroorzaken. De meeste mensen stappen na verloop van tijd uit zichzelf weer op.’ De geschiedenis leert dat deprogrammering vaak erger is dan de kwaal. Zoals bij het geval in Groningen van zo’n vier jaar geleden, waarbij een jongen door zijn ouders ontvoerd werd en er maanden op hem werd ingepraat. Geheel apatisch geworden, belandde hij uiteindelijk tijdelijk in een psychiatrische inrichting.

Ook in de film loopt de geplande deprogrammering helemaal uit de hand. P. J. Waters raakt al op het einde van de tweede dag compleet in de war van Ruth’s vrouwelijke seksualiteit en overschrijdt alle ethische grenzen. De machtsverhoudingen dreigen om te keren, en de macho komt in de knoop met zijn eigen mannelijke identiteit. Wie deprogrammeert nu eigenlijk wie?

Holy Smoke / Regie: Jane Campion n Met: Kate Winslet en Harvey Keitel n Vanaf 13 april in de bioscoop

auteur

Heleen Peverelli

» profiel van Heleen Peverelli

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Hoe is het als je kind schizofreen blijkt te zijn?

Tineke Verweij-van Pagée geeft daarop een antwoord: 'Op een middag ga ik naar Marijes kamer om maar...
Lees verder
Artikel

Hoe is het als je kind schizofreen blijkt te zijn?

Tineke Verweij-van Pagée geeft daarop een antwoord: 'Op een middag ga ik naar Marijes kamer om maar...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Branded content

Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Een lekker stukje chocolade, een compliment van een lieve collega - juist die kleine geluksmomenten ...
Lees verder
Kort

Dankbaarheid is goed voor je relatie

Voor welke dingen van het afgelopen jaar ben je je partner dankbaar?
Lees verder
Kort

Dankbaarheid is goed voor je relatie

Voor welke dingen van het afgelopen jaar ben je je partner dankbaar?
Lees verder
Artikel

Help uzelf

We streven naar van alles: sexy, dynamisch en succesvol zijn, maar blijven ons minderwaardig voelen ...
Lees verder
Recensie

Seks in jongerenbladen

',,Wees maar niet bang," zei hij, ,,ik doe niets wanneer je het niet wilt." We hebben die nacht nauw...
Lees verder
Artikel

Macht en waanzin

Niets is zo fataal voor het krachtige imago van een heerser als ziekte, geestelijke aftakeling en ve...
Lees verder
Artikel

Het woord van Annette de Groot

Haar succes als wetenschapper is te danken aan een combinatie van 'gezond verstand en werkdrift'. Ze...
Lees verder
Artikel

De beste en spannendste psychologische thrillers: zenuwslope...

Welke psychologische thrillers vindt de redactie het met meest spannend? Deze boeken vindt Psycholog...
Lees verder
Artikel

Communicatie

Communicatie is het toverwoord van de moderne manager. Wat er ook misgaat in het bedrijf, vrijwel al...
Lees verder