Hoe ouder het brein, hoe beter

Wijsheid komt met de jaren, luidt het gezegde. En inderdaad: naarmate we ouder worden, wordt ons brein in bepaalde taken juist beter. Wie zichzelf mentaal blijft uitdagen, leert zelfs nieuwe vaardigheden aan.

Alles lijkt achteruit te gaan als we ouder worden. Niet alleen verschrompelt onze huid en worden we stijver en grijzer, ook onze hersenen doen het minder goed. We worden vergeetachtiger en trager, en naarmate we langer leven, neemt de kans op alzheimer toe. Een regelrechte weg naar de afgrond – geen prettig vooruitzicht, toch?

Het grote breinboek

Bestel nu het grote breinboek in onze webshop!

Neuropsycholoog Margriet Sitskoorn, hoogleraar aan de Universiteit van Tilburg, moet erom lachen. ‘Natuurlijk raakt het ouder wordende brein in verval,’ zegt ze, ‘maar het is heus niet alléén maar kommer en kwel.’ Onlangs verscheen van Sitskoorn het boek Lang leven de hersenen – positieve prikkels voor hersenen die ouder worden. Daarin laat ze zien in welke opzichten het oudere brein er juist beter voor staat dan het jonge, en vertelt ze hoe we ons brein jeugdiger kunnen houden door wat extra moeite te doen. ‘Er wordt zo vaak benadrukt wat er allemaal verslechtert als we ouder worden, dat ik het tijd vond eens een tegengeluid te laten horen,’ aldus Sitskoorn.

De oudere hersenen hebben volgens de neuropsycholoog vele voordelen, en het grootste is wel dat de emotieregulatie naarmate de jaren klimmen steeds beter wordt. Sitskoorn: ‘Door de veranderingen in het ouder wordende brein word je wat minder

snel van je stuk gebracht. Uit onderzoek is gebleken dat jonge mensen meer letten op negatieve informatie, en ouderen juist meer op positieve informatie. Oudere mensen gebruiken vaker positieve woorden en herinneren zich ook vaker leuke dingen. Daardoor voelen ze zich over het algemeen gelukkiger. De amygdala, een gebiedje diep in de hersenen dat emotionele informatie verwerkt, werkt bij oudere mensen minder hard als het negatieve informatie krijgt. Dat komt doordat de voorhoofdskwab, naarmate we ouder worden, er steeds bekwamer in raakt om bij dit soort informatie de rem op de amygdala te zetten.’

Het ‘oude’ brein van een vierjarige

Wanneer is ons brein eigenlijk ‘oud’ te noemen? Daarop is geen eenduidig antwoord te geven. Sitskoorn: ‘“Ouder worden” betekent dat het brein met de jaren op sommige gebieden afkalft, maar juist beter wordt in andere functies, zoals de emotieregulatie waar ik het net over had.’ Volgens haar ligt het er maar net aan naar welke vaardigheden je kijkt of je een brein oud of jong noemt. ‘Bijvoorbeeld het leren spreken van bepaalde taalklanken. Als je die niet binnen de eerste paar jaar van je leven hebt gehoord, kan het spraakcentrum in je brein die naderhand nooit meer zo goed aanleren. In dat opzicht heeft een vierjarige dus al een ouder brein.’

Wat vanaf middelbare leeftijd vooral achteruitgaat in het brein, is het vermogen nieuwe informatie op te slaan, zo blijkt uit onderzoek. De hippocampus, een belangrijk geheugengebiedje ergens midden in de hersenen, krijgt daar steeds meer moeite mee. Ook zijn we als we ouder worden minder goed in staat tot plannen, doordat ons planningscentrum in de frontaalkwabben minder soepel gaat functioneren. Dat komt allemaal door slijtage: hersencellen sterven af, vertakkingen en verbindingen verdwijnen, en de isolatielaagjes van zenuwbanen verpulveren hoe langer hoe meer. Daardoor verschrompelen bepaalde delen van de hersenen langzaam maar zeker. ‘Maar dat is niet het hele verhaal,’ herhaalt Sitskoorn met nadruk. ‘We maken namelijk tot op hoge leeftijd ook niéuwe hersencellen aan, en nieuwe verbindingen en nieuwe isolatielaagjes tussen sommige hersen­cellen. Daardoor ontstaan nieuwe netwerken die alle informatie die we gedurende ons leven in ons brein hebben opgeslagen, goed met elkaar in verband kunnen brengen.’

Geen reden tot paniek

Kortom: oudere hersenen zijn zo slecht nog niet. Dat bevestigt geheugenexpert Douwe Draaisma, hoogleraar psychologie in Groningen en auteur van populaire boeken over het geheugen. Volgens hem doen ouderen vaak een tikje te dramatisch over hun minder goed functionerende geheugen. ‘Natuurlijk is het zo dat je een geleidelijke achteruitgang merkt in geheugen. Je kunt minder snel dan vroeger op woorden komen, vergeet vaker namen. Je komt er vaker achter dat je iets wilde doen maar je weet niet meer wat dat ook alweer was, of je vergeet zelfs helemaal dat je überhaupt iets wilde doen.’ Maar de klachten van ouderen over dit soort geheugen­problemen, zegt hij, staan in geen verhouding tot de werkelijke achteruitgang van het geheugen. ‘Uit ­onderzoek blijkt namelijk dat ouderen het bij geheugentests slechts een heel klein beetje slechter doen dan jongere mensen. Trouwens, jongere mensen geven aan dat ze het net zo goed lastig vinden om zich bijvoorbeeld namen en woorden te herinneren. Het kost hun alleen iets minder moeite dan ouderen om die dingen uit hun geheugen op te vissen.’

Draaisma snapt wel waarom ouderen die achteruitgang van het geheugen een beetje overdrijven. ‘Iemand van twintig die een naam vergeet, denkt: vervelend, nou jammer dan. Maar iemand van zestig denkt: o god, zie je wel, dit is het begin van dementie. Ik zou ouderen willen adviseren hier niet te veel over in te zitten, want hoe meer je denkt dat je vergeetachtig bent, hoe minder je je zult inspannen je iets te herinneren. Het gevolg daarvan is dat je je dan dus ook echt minder gaat herinneren. En dat terwijl je de dingen met wat extra moeite meestal wél kunt onthouden. Dat is heel zonde, toch?’

Ouderen zouden dus wel wat trotser mogen zijn op hun oudere brein. Niet alleen bezorgt het brein hun meer emotioneel welzijn, ook zijn ze vaak beter in staat zaken met elkaar in verband te brengen. In de loop der jaren hebben ze een uitgebreid netwerk van associaties in hun brein opgebouwd. Inkomende informatie valt daardoor sneller op haar plek.

Snel bij de essentie

Ouderen nemen gerichter informatie op, legt Margriet Sitskoorn uit. ‘Jonge mensen weten nog niet zo goed wat wel en niet belangrijk voor hen is, en staan open voor zoveel mogelijk informatie. Ouderen daarentegen letten veel meer op de informatie die voor hen van belang is en die ze kunnen integreren in de kennis die ze al bezitten over dat onderwerp. Met andere woorden: ouderen komen veel sneller tot de kern, ze hebben minder overbodige ballast te verwerken.’

Douwe Draaisma: ‘Het grappige is dat het menselijk brein heel anders werkt dan een computer. Hoe voller je een harde schijf maakt, hoe langzamer hij gaat werken. Bij mensen is het omgekeerd: hoe meer dingen er in ons langetermijngeheugen zitten, hoe makkelijker het is om er nieuwe in op te nemen. Een computer gooit inkomende informatie op één grote hoop die steeds moeilijker doordringbaar wordt. Het menselijk brein is juist een netwerk van asso­ciaties. Als een kenner van Bob Dylan bijvoorbeeld iets nieuws hoort over zijn held, valt die informatie meteen op de goeie plek in het Bob Dylan-netwerk in het brein, dicht bij alle andere informatie over Bob Dylan. Een computer heeft zo’n specifiek netwerk niet.’

Ouder brein is flexibeler

Wijsheid komt met de jaren, zo blijkt ook uit onderzoek door de School of Psychology in Atlanta: ouderen blijken beter in staat te zijn om met alledaagse problemen om te gaan. Jonge (18-27 jaar) en oude mensen (60-80 jaar) kregen allerlei problemen voorgelegd, variërend van: ‘Je krijgt, tot je eigen ongenoegen, het gebruik van een nieuw apparaat maar niet onder de knie. Hoe los je dit op?’ tot: ‘Je hebt iets beledigends gezegd tegen een goede vriend. Hoe ga je daarmee om?’ De eerste vraag is een voorbeeld van een ‘instrumenteel’ probleem: het gaat om de competentie die nodig is om een bepaald doel te bereiken. De tweede vraag is een voorbeeld van een probleem dat draait om relaties met anderen. Ook moesten de proefpersonen problemen oplossen waarin beide aspecten voorkwamen, zoals: ‘Je hebt iets dierbaars van iemand geleend en per ongeluk kapotgemaakt. Wat doe je nu?’

Volgens de onderzoekers zijn er twee manieren waarop je kunt reageren bij alledaagse problemen: met een passief-emotionele strategie of een probleemoplossende strategie. Passief-emotioneel is als je ervoor kiest niet in te grijpen in een situatie. Deze strategie kan soms erg nuttig zijn omdat je sommige situaties maar beter kunt laten betijen. Probleem­oplossend is als je op een actieve manier de situatie probeert te beïnvloeden; dat kan door de situatie op een andere manier te bezien, beter te begrijpen of op te lossen, door er nog eens goed over na te denken en door doelmatig te handelen.

Bij alle soorten problemen bleken ouderen het vaakst de beste strategie te kiezen. Vooral bij de interpersoonlijke problemen waren de ouderen erg goed. Ze kozen dan vaker terecht voor emotionele strategieën. Ook bij de instrumentele problemen kozen ze vaker voor de beste strategie, namelijk de probleemoplossende. Sitskoorn: ‘Het klinkt misschien gek, maar voor jonge mensen is het niet zo logisch om verschillende problemen verschillend aan te pakken. Doordat ze minder ervaring hebben, weten ze minder vaak wat de effectiefste strategie is in een specifieke situatie. Het brein van ouderen is flexibeler in het kiezen van de juiste strategie.’

Toch kan het oudere brein ons soms ook een rad voor ogen draaien bij bepaalde beslissingen: het feit dat het ons zo’n positieve instelling bezorgt, kan in ons nadeel werken. Zo bleek uit een onderzoek onder oudere en jongere autokopers, dat ouderen meer aandacht aan de positieve aspecten van de auto besteedden dan aan de negatieve. Bij een ander onderzoek kwam er iets soortgelijks uit: als ouderen informatie moesten verzamelen over een arts of een gezondheidsverzekering, waren ze vooral gericht op de goede kanten van die arts en verzekering. Sitskoorn: ‘Op zich is het natuurlijk heel mooi dat ouderen zo positief zijn ingesteld, het verhoogt immers hun emotionele welzijn. Maar ze moeten volgens mij ook een klein beetje oppassen, want voor je het weet laten ze zich een woekerpolis aansmeren waarvan ze de negatieve kanten niet goed hebben doordacht.’

Daag jezelf mentaal uit

Naarmate we ouder worden, wordt het brein steeds bedrevener in het aansturen van vaardigheden. Hoe langer we boogschieten, pianospelen of een ­bedrijf leiden, hoe beter we erin worden. Alles wat je vaak doet, wordt in het brein namelijk steeds steviger verankerd. Door de herhaling van de aandacht wordt het brein aangespoord steeds efficiëntere, sterkere en uitgebreidere verbindingen te maken tussen de hersencellen die de specifieke vaardigheid aansturen. Sitskoorn: ‘Weliswaar worden bij het ouder worden ongebruikte verbindingen in je brein opgeruimd. Maar het mooie van het brein is nu juist dat het in staat is zich je hele leven lang aan te passen aan de omgeving. Tot op hoge leeftijd kun je je brein daardoor beter laten worden in de vaardigheden die je zelf kiest – lichamelijke beperkingen daargelaten natuurlijk. Het moeten trouwens wel activiteiten zijn waarmee je jezelf mentaal uitdaagt, en je wordt natuurlijk alleen maar beter in datgene wat je traint. Ik adviseer altijd: ga iets doen wat je leuk vindt maar waar je ook echt moeite voor moet doen. Ga op Spaanse les, of sudoku’s oplossen of toneelspelen.’ Ook sporten – minimaal twee keer een halfuur wat cardio- en krachttraining per week – blijkt het verval in de hersenen tegen te gaan, zo is vaak in onderzoek aangetoond.

Toch moeten we ons ook weer niet al te veel voorstellen van het effect op het brein van het aanleren van nieuwe vaardigheden, nuanceert Douwe Draaisma. ‘Het oudere brein is inderdaad in staat nieuwe dingen te leren. Maar als oudere mensen bijvoorbeeld een nieuwe taal moeten leren, zullen ze daar toch echt meer moeite voor moeten doen dan jongere mensen. Om de stof te laten beklijven, zullen ze die veel vaker moeten herhalen.’ Door verwoed te gaan puzzelen en boodschappenlijstjes in ons hoofd te stampen, krijgen we geen beter algeheel geheugen, waarschuwt Draaisma. ‘Je wordt dan inderdaad beter in puzzelen en boodschappenlijstjes maken, maar daar blijft het ook toe beperkt. Het is niet zo dat je op die manier je hele geheugen verbetert. Je brein wordt echt alleen maar beter in datgene wat je traint.’

Sporen creëren in je brein

Veel vaardigheden zijn inderdaad te trainen, zoals het onthouden van pincodes, telefoonnummers en namen. Maar waarom zou je, zegt Draaisma. ‘Dat zijn gegevens die je net zo goed even kunt opschrijven. Waar je veel meer aan hebt, is als je je geheugen op andere gebieden zou kunnen verbeteren. Ik zou me bijvoorbeeld graag beter willen kunnen ­herinneren wat er in dat boek stond dat ik laatst heb gelezen; of ik zou een route die ­iemand mij uitlegt, beter willen kunnen onthouden. Maar dat zijn nou juist de dingen die je niet kunt trainen. Je moet helaas accepteren dat je daar minder goed in wordt. Tegen dat soort ouderdomsvergeetachtigheid is geen kruid ­gewassen.’

Margriet Sitskoorn is minder somber gestemd. ‘Ook het oudere brein biedt je de mogelijkheid om je in ieder geval te ontwíkkelen in de gewenste vaardigheden,’ zegt ze. Ze haalt het voorbeeld aan van het ‘toekomstgeheugen’: de manager van ons brein, die regelt dat we gaan doen wat we hadden gepland. ‘Het toekomstgeheugen onthoudt die verjaardagskaart die je nog moet sturen, of de pillen die je nog moet innemen vanavond. Bij oudere mensen wordt dit toekomstgeheugen vaak wat minder. Maar wat blijkt nu? Je kunt zelf je toekomstgeheugen stimuleren. Daar hoef je maar een klein beetje extra moeite voor te doen: gewoon van tevoren in je hoofd zo gedetailleerd mogelijk alle concrete handelingen doorlopen van datgene wat je op een later tijdstip wilt gaan doen. Op die manier creëer je allerlei extra sporen in je brein, waardoor je geheugen extra ingangen heeft.’ Als er zoveel dingen zijn die je ergens aan herinneren, lukt het bijna niet eens meer om het te vergeten.

Sneltest

Oud of jong: wie doet het beter?

Lees de volgende getallen hardop voor. Herhaal ze in omgekeerde volgorde, zonder op het papier te kijken. Schrijf uw antwoord op zodat u het kunt controleren.

6, 9, 2, 1, 7, 4

Bij deze test zullen jongeren het beter doen dan ouderen, omdat je gedurende korte tijd getallen in je werkgeheugen moet vasthouden en bewerken. Het werkgeheugen gaat bij het ouder worden over het algemeen slechter functioneren.

Beantwoord de volgende vragen:

– Wanneer precies was de Tweede Wereldoorlog?

– In welke nacht was de Watersnoodramp in Zeeland?

– Welke drie vorstinnen regeerden vóór Beatrix?

De kans is groot dat ouderen het er bij deze drie vragen beter van afbrengen dan jongeren, die de genoemde feiten recenter hebben geleerd. Oude mensen kennen deze informatie al langer en hebben haar daardoor vaker herhaald. Ook heeft de informatie voor hen een grotere emotionele waarde.

(10 mei 1940 tot 5 mei 1945 – in de nacht van 31 januari op 1 februari 1953 – Juliana, Wilhelmina, Emma)

Tips

Zo houdt u uw brein fris

– Eet minder. Uit onderzoek blijkt dat muizen die op dieet worden gezet, minder vaak ouderdoms-breinziekten zoals alzheimer krijgen. Bij knaagdieren die op dieet zijn, blijken hersencellen ook langer gezond te blijven. Onderzoekers denken dat dit komt doordat de dieren minder glucose in hun bloed hebben. Glucose is een stof die, wanneer er grote hoeveelheden van in het bloed circuleren, de eiwitten in de hersencellen beschadigt.

– Vermijd zware stress. Een beetje stress maakt je brein scherp. Maar te grote hoeveelheden van het stresshormoon cortisol beschadigen de neuronen in de hippocampus, een gebied in het brein dat betrokken is bij het vasthouden van herinneringen.

– Benut uw geheugen slim. Hebt u iets gelezen of gehoord dat u graag wilt onthouden? Beweeg uw ogen dan gedurende dertig seconden snel van links naar rechts. Er zijn aanwijzingen dat u hierdoor de informatie later makkelijker uit het geheugen kunt opvissen. ((Deze techniek lijkt op EMDR, maar er is een wezenlijk verschil. Bij EMDR volgen je ogen de snelle handbewegingen van iemand anders; bij bovengenoemde methode stuur je je ogen zelf.)

– Leer iets leuks. Onze hersenen zijn tot op hoge leeftijd in staat nieuwe vaardigheden aan te leren. Het vergt alleen wat meer herhaling dan bij jonge mensen. Ga dus op Spaanse les, al bent u nog zo oud. Of train uw brein op psychologiemagazine.nl: daar vindt u bijvoorbeeld games waarmee u uw ruimtelijke inzicht en uw reactiesnelheid verbetert (kijk bij ‘train uzelf’).

Jeltje van der Mei (80) promoveerde op haar 77ste in de geneeskunde

‘Het was helemaal geen probleem om met een ouder brein te promoveren. Ik denk juist dat je op hogere leeftijd in het voordeel bent omdat je meer overzicht hebt en daardoor sneller verbanden kunt leggen. Voor mijn onderzoek moest ik voor het eerst van mijn leven met een computer werken, maar dat vond ik alleen maar leuk. Programma’s als Word, Excel, Quattro Pro: ik heb ze mezelf gewoon aangeleerd, met hulp van mijn overbuurman. En fíjn dat ik het vond, dat die computer mij zoveel werk bespaarde! Vroeger moest je grafieken met de hand tekenen en schrijven ging met de typemachine. Je was veel langer bezig.

Het enige probleem van op hoge leeftijd promoveren is dat je lichamelijk achteruitgaat. Tijdens mijn promotieonderzoek werd ik een paar keer ziek – ingezakte wervels, een gebroken heup – en toen kon ik niet werken.

Ik was helemaal niet van plan om op mijn 77ste nog te promoveren. Maar ik had 27 jaar gewerkt op de kinderafdeling van een ziekenhuis in Ghana en daar zoveel gegevens over kinderziektes verzameld, dat ik dacht: “Die kan ik met goed fatsoen niet zomaar in de prullenbak gooien. Laat ik er in ieder geval één wetenschappelijk artikel over schrijven.” Van lieverlee zijn het er meer geworden. En toen kon ik niet meer onder die promotie uit. Het houdt je geest scherp als je zo moet blijven opletten. Ik studeer nu niet meer, maar werk nog wel in de tuin, ben actief in de kerk, ik lees veel, ga bij anderen op bezoek. Je moet je hersenen lekker veel te doen geven; dat is het geheim.’

Meer lezen

– Margriet Sitskoorn: Lang leven de hersenen – positieve prikkels voor hersenen die ouder worden, Bert Bakker, € 9,95

– Douwe Draaisma: De heimweefabriek, Historische Uitgeverij, € 15,00; Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt, Historische Uitgeverij, € 24,95[/wpgpremiumcontent]

auteur

Edwin Oden

Ik schrijf heel graag. Het liefst mooie interviews waarin je de geïnterviewde ten diepste leert kennen. Daarnaast ben ik erg geïnteresseerd in de ontdekkingen die worden gedaan in de psychologie. Neem bijvoorbeeld het breinonderzoek, waar revolutionaire technieken de laatste jaren geweldige inzichten hebben opgeleverd.

» profiel van Edwin Oden

Dit vind je misschien ook interessant

Kort

Even je brein uitlaten

Ook al is het buiten koud, recent onderzoek geeft weer nieuwe redenen om je gevoerde laarzen aan te ...
Lees verder
Kort

Even je brein uitlaten

Ook al is het buiten koud, recent onderzoek geeft weer nieuwe redenen om je gevoerde laarzen aan te ...
Lees verder
Branded content

Echt ontspannen op vakantie

Weten we nog wel wat ervoor nodig is om goed uitgerust thuis te komen van vakantie? Auteur Peggy van...
Lees verder
Branded content

Echt ontspannen op vakantie

Weten we nog wel wat ervoor nodig is om goed uitgerust thuis te komen van vakantie? Auteur Peggy van...
Lees verder
Artikel

Wat is charisma nu precies en hoe je hier meer van krijgt

Charisma à la Oprah, wie wil dat nou niet? Journalist Deirdre Enthoven gaat aan de slag met oefenin...
Lees verder
Artikel

Wat is charisma nu precies en hoe je hier meer van krijgt

Charisma à la Oprah, wie wil dat nou niet? Journalist Deirdre Enthoven gaat aan de slag met oefenin...
Lees verder
Kort

Wandelhond

Iedere bejaarde een 'leasehond': dé oplossing voor het bewegingstekort onder bejaarden, stelt Rebec...
Lees verder
Test

Welk breintype ben je?

De Dalai Lama is een waarnemer, Tiger Woods een ideeënmachine. Oprah Winfrey is een leider en Britn...
Lees verder
Artikel

Waarom we allemaal weleens eenzaam zijn

Om de haverklap horen we dat eenzaamheid een groot en groeiend maatschappelijk probleem is. Maar bij...
Lees verder
Verhaal

Van twintiger naar tachtiger

Wie jong en gezond is, kan zich nauwelijks verplaatsen in kwetsbare bejaarden. Daarom ontwierpen Nij...
Lees verder
Interview

Hanneke Groenteman: ‘Ik kan slecht maat houden in de liefd...

Ze kan genadeloos hard zijn. En toch hunkert het onderduikkind in haar naar erkenning, bevestiging, ...
Lees verder
Interview

Renate Dorrestein: ‘Ik zou best iemand kunnen vermoorden...

Vlak onder de oppervlakte van ons veilige bestaan loeren de jaloezie, de gekte, de gewelddadigheid. ...
Lees verder