Een kaartenhuis op heipalen

Onlangs vroeg mijn vader of ik misschien een modern boek kende, waarin wordt voortgeborduurd op het werk van de Zwitserse psychiater Carl Jung (1875-1961). Ik moest het antwoord schuldig blijven omdat ik Jung altijd te zweverig en te vaag heb gevonden om mij mee bezig te houden, maar twee dagen later sla ik terwijl ik in de trein zit precies het boek open dat mijn vader zoekt.

Het gaat over het toeval en begint met een anekdote, waarin de auteur en wetenschapsfilosoof Ilja Maso beschrijft hoe hij dankzij een onvoorziene omleiding met de trein precies het antwoord kan geven op een vraag die zijn collega hem enige uren later zou stellen.

Heel toevallig, maar Maso geeft voorbeelden van nog veel onwaarschijnlijker samenlopen van omstandigheden. Neem bijvoorbeeld de repetitie van het vijftien leden tellende kerkkoor in Beatrice, Nebraska die op 1 maart 1950 om twintig over zeven zou beginnen. Het toeval wil dat iedereen om zeer uitenlopende redenen te laat komt. Bij de één start de auto niet, de ander is nog niet helemaal klaar met de strijk en weer een ander wilde de afloop van een boeiend radioprogramma niet missen. Al deze doodnormale redenen om te laat te komen brachten geluk, want vijf minuten na het geplande begin van de repetitie wordt de kerk door een explosie verwoest.

Maso verdedigt het standpunt dat dit soort rare toevalligheden veel te vaak voorkomen om louter toevallig te zijn. Toeval zou niet altijd een zinloze samenloop van omstandigheden zijn. Om dit standpunt te schragen maakt hij gebruik van een tamelijk curieus pakket aan argumenten, waarin de kwantummechanica gebruikt wordt als een direct

bewijs voor de theorieën van Jung over het collectief onbewuste en het occulte. Dit klinkt absurd en dat is het in zekere zin ook, maar dat heb je als lezer eigenlijk nauwelijks in de gaten. De redeneringen van Maso zijn niet krom, ook al krijg je soms het gevoel dat je in een wereld van mooie woorden verzeild bent geraakt en alle vaste grond onder de voeten verliest.

Het lezen blijft aangenaam. Maso neemt je mee naar de wondere wereld van de moderne natuurkunde en kan vaardig uitleggen. Zijn beschrijving van de relativiteitstheorie is bijvoorbeeld heel helder. Het is dan nog maar een kleine stap om enkele mogelijke consequenties serieus te nemen, zoals de mogelijkheid om terug in de tijd te reizen via ‘wormgaten’ of ‘zichzelf snijdende tijdruimte’. Het zijn geen dingen om in het café na te vertellen, maar het is aangenaam er even aan te ruiken.

Voor de bespreking van de kwantummechanica geldt hetzelfde. Maso legt uit dat het onmogelijk is tegelijkertijd de plaats en de snelheid van een kwantummechanisch deeltje te bepalen. Dit zou komen, omdat het deeltje pas door de meting ontstaat. Van tevoren zou er sprake zijn van een soort golffunctie die ineenstort door de meting. Het deeltje wordt dus door de waarneming gecreëerd en Maso verbindt hier de conclusie aan dat de hele fysieke werkelijkheid ontstaat door een bewustzijn dat buiten de tijd-ruimte staat. Zelfs de oerknal waarmee het heelal is ontstaan, zou een product van datzelfde bewustzijn zijn. De wereld is dus niet het doelloze, toevallige geheel waar de meeste wetenschappers het voor houden. De wereld is ingericht voor het leven en bewustzijn. Maso komt dus vanuit de kwantummechanica tot een mystiek aandoende omschrijving van de werkelijkheid, die zeker niet gangbaar is onder natuurkundigen, maar die evenmin aantoonbaar onjuist is.

De vraag die overblijft is wat dat bewustzijn nu eigenlijk is en op dit punt is Maso slecht te volgen. Hij dicht ieder organisme, orgaan en molecuul een eigen bewustzijn toe. Dit bewustzijn is de schepper van de materie en zou evengoed aangeduid kunnen worden als het ‘goddelijke’. Wat wij in het dagelijks leven bedoelen met ons bewustzijn, zou een soort optelsom zijn van de verschillende bewustzijnen die ons lichaam herbergt. Bovendien zou dit dagelijks bewustzijn weer verbonden zijn met een soort algemeen bewustzijn dat absolute kennis en archetypische voorstellingen bezit. Hiermee komt Maso weer heel dicht bij de ideeën van Jung over een gemeenschappelijk of collectief onderbewuste, waar de individuele geest uit zou kunnen putten. De verschillende bewustzijnen zouden ook aantrekkingskracht op elkaar kunnen uitoefenen en zo de aanleiding vormen voor wat wij in het dagelijks leven aanduiden als toeval. Dit alles blijft echter een tamelijk wilde en oncontroleerbare speculatie. Dat komt vooral omdat het onduidelijk blijft wat bewustzijn nu eigenlijk is. Het begrip kan daardoor gebruikt worden voor fantastische theoretische sprongen, die echter tamelijk willekeurig aandoen.

Het vertrouwen van Maso in een doelgerichte wereld geeft wel stof tot nadenken. Vooral het idee dat toeval het product is van een diepere samenhang van dingen is aanstekelijk. Nog onder de indruk van de levens die gered werden door gemiste treinen, vergeten afspraken en andere onwaarschijnlijke gebeurtenissen, was ik bijna opgelucht toen ik een veerboot miste, omdat mijn horloge vijf minuten was blijven stilstaan. Toen ik aan kwam fietsen had de boot zich net een halve meter van de kant losgemaakt, en ik heb rustig aan de kant zitten kijken of het noodlot mij gespaard had. Het schip bereikte de overkant echter veilig en een half uurtje later wist ik ook zeker dat het lot mij geen zinkende pont had toebedeeld.

De twee meest voor de hand liggende redenen hiervoor zijn dat het misdrijf ernstig genoeg moet zijn en dat het overige bewijs niet direct uitsluitsel moet geven. De psycholoog Arend de Vries van de rechercheschool in Zutphen legt bovendien uit dat liegende verdachten voor de recherche een minder groot probleem zijn dan de gemiddelde buitenstaander zou denken. Wie bijvoorbeeld met regelmaat naar Derrick kijkt, krijgt de indruk dat een rechercheur uit een wirwar van verhalen het juiste moet destilleren. Derrick probeert de psyche van de verdachten te doorgronden en trekt op grond hiervan een grens tussen leugen en waarheid. De Vries: ‘In werkelijkheid werken rechercheurs echter veel meer als Columbo die net zolang met de verdachten babbelt tot zij zichzelf schaakmat hebben gezet. De rechercheurs beginnen met een sporenonderzoek en verzamelen zo een aantal feiten over de gebeurtenissen rond het misdrijf. Vervolgens ondervragen zij de verdachte om te bezien of zijn verhaal daarmee overeenstemt. De liegende verdachte bevindt zich in een lastig parket, omdat hij geen beeld heeft van het feitenmateriaal dat de politie heeft verzameld.

Omdat ik toch al slecht slaap, had ik een slaap-eitje genomen. De stemming in huize Felix was toch al in mineur, mijn hoofd was de remmen weer eens kwijt en het eitje was al aan het smelten. Werkelijkheid ervaar je pas als werkelijkheid werkelijkheid wordt of lijkt te worden, neem dat nou maar van mij aan! Ik had in bed met de nieuwe draadloze telefoon liggen kloten om die accu die bijna leeg is helemaal te legen, rotkreng maar misschien voor mij ooit erg belangrijk. Toen die eindelijk leeg was en in de lader zat zodat ik de volgende dag dat ding weer mee kon nemen, viel ik snel in slaap.

Ilja Maso De zin van het toeval Baarn: AMBO, 1997

auteur

Ad Bergsma

» profiel van Ad Bergsma

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Het EQ van Han Noten: ‘Je wordt geen directeur zonder ...

Hij wil dat de machinisten weer met plezier naar hun werk gaan, de treinen op tijd rijden en de reiz...
Lees verder
Artikel

Het EQ van Han Noten: ‘Je wordt geen directeur zonder ...

Hij wil dat de machinisten weer met plezier naar hun werk gaan, de treinen op tijd rijden en de reiz...
Lees verder
Artikel

De 4 basispatronen prikkeltypes

De een werkt pas echt lekker met een muziekje op de achtergrond, de ander kan zich dan juist niet co...
Lees verder
Artikel

De 4 basispatronen prikkeltypes

De een werkt pas echt lekker met een muziekje op de achtergrond, de ander kan zich dan juist niet co...
Lees verder
Artikel

De geuren van je jeugd

Onlangs vroeg mijn vader of ik misschien een modern boek kende, waarin wordt voortgeborduurd op het ...
Lees verder
Artikel

6 miljard neuzen

De een gaat watertanden bij de geur van vis, de ander keert zich walgend af. Hoe komt dat? En waarom...
Lees verder
Artikel

Ademnood/DE GEVOLGEN VAN LUCHTVERVUILING

Waar denken we aan bij het woord luchtvervuiling? Het blijkt dat we in dit geval denken met onze neu...
Lees verder
Artikel

Sinaasappel sells

Onlangs vroeg mijn vader of ik misschien een modern boek kende, waarin wordt voortgeborduurd op het ...
Lees verder
Artikel

Zien, horen en ruiken

'Je kunt de zintuigen beschouwen als kleine wetenschappertjes die hypothesen vormen over de wereld',...
Lees verder
Artikel

Zelfbeheersing gevraagd

Iedereen kent uit eigen ervaring dat wankele evenwicht tussen toegeven of weerstand bieden aan een v...
Lees verder