De verbeelding van het brein

We hebben op het gebied van hersenonderzoek technisch grote vorderingen gemaakt, maar begrijpen we nu ook de werking van het menselijk brein? En in het bijzonder wat hersenen en geest precies met elkaar te maken hebben? Hoe chemische signalen bijvoorbeeld gedachten, taal of herinneringen worden? De Schotse kunstenares Elsa Stansfield, van het kunstenaarsduo Stansfield/Hooykaas, geeft een bondig antwoord: 'We have an image of the inside without insight.' Het internationaal vermaarde duo maakt al sinds de jaren zeventig video-installaties waarin de wonderen van de wetenschap, de natuur en de mens een grote rol spelen.

De constatering van Stansfield kunnen we ook anders formuleren: welke moderne hersenscantechniek men tegenwoordig ook gebruikt, we blijven ‘buitenstaanders’; we kunnen met deze technieken het brein weliswaar van verschillende kanten – ook van binnen – bezien, maar tot de kern van de zaak zijn we nog niet doorgedrongen.

Het grote breinboek

Bestel nu het grote breinboek in onze webshop!

Het is dan ook nauwelijks onverwacht te noemen dat in de grootbeeld-dia’s met de titel INSIGHT? van Elsa Stansfield en Madelon Hooykaas – die in februari in het newMetropolis in Amsterdam te zien zijn – de toeschouwers een uniek veelzijdig ‘portret’ van het brein gepresenteerd krijgen, echter ook nu weer ‘without insight’. Ze maakten het kunstwerk in nauwe samenwerking met neuroloog Rien Vermeulen, hoogleraar aan het Amsterdamse Academisch Medisch Centrum, in het kader van Formule2 waarin kunstenaars en wetenschappers in dialoog bijdragen aan een tentoonstelling over kunst en wetenschap. Hij maakte hersenscans die gebaseerd zijn op de magnetische eigenschappen van bepaalde atoomkernen (Magnetic Resonance Imaging – MRI) en vervaardigde op voorstel van beide kunstenaars bij gezonde proefpersonen nogal ongebruikelijke hersenscans. Daarmee ging het kunstenaarsduo aan de slag voor hun kunstwerk.

Het resultaat van een van de hersenscans is afgebeeld in figuur 1, een scan ‘met een ver verleden’. De doorsnede van de hersenen (van voren naar achteren) is namelijk gemaakt naar aanleiding van de hersenstudies van de zestiende-eeuwse Belgische anatoom Andreas Vesalius (1514-1564). Zoals Stansfield & Hooykaas het zo mooi uitdrukken: ‘An archaic object revisited by modern technology.’ Figuur 1 toont een moderne versie van een preparaat uit Vesalius’ boek De Humani Corporis Fabrica – figuur 2a – met in het midden de hersenvochthoudende ventrikels omgeven door de vier hersenkwabben.

Inzicht in de ziel?

Tegenwoordig weten we dat het vocht dat door de hersenventrikels stroomt, de hersenen ‘wast’, ondersteunt en helpt bij het handhaven van de normale temperatuur in het brein. En dat de schors van de hersenkwabben cruciaal is voor de verwerking van zintuiglijke ervaringen, het uitvoeren van (complexe) bewegingen maar ook voor cognitieve functies als denken, onthouden en spreken. Tijdgenoten van Vesalius dachten daar echter anders over. Juist de hersenventrikels speelden bij hen de hoofdrol en zij localiseerden daar de ziel. Veel wetenschappers, waaronder Leonardo da Vinci (1452-1519), veronderstelden dat de drie hersenventrikels – twee zijventrikels werden in die tijd als één ventrikel beschouwd – achtereenvolgens de volgende functies hadden: in de voorste ventrikel bevonden zich de Sensus communis (de plek waar de indrukken van de zintuigen samenkwamen en gereconstrueerd werden tot een geheel) en de fantasie; het redeneervermogen ofwel het intellect zat in de tweede ventrikel en het geheugen ten slotte in de derde (figuur 3).

Robert Fludd, een invloedrijke zeventiende-eeuwse mysticus en alchemist, concretiseerde dat verder (zoals in figuur 4 is te zien) en localiseerde bijvoorbeeld de Sensus communis en de fantasie in specifieke ventrikeldelen, namelijk D en E van Vesalius’ preparaat (figuur 2b). ‘Inzichten’ als deze werden tot ver in de negentiende eeuw gebruikt om bijvoorbeeld als bewijsmateriaal te dienen voor de frenologie of schedelleer van de Weense neuroanatoom Frans-Joseph Gall (1758-1828). Hij schreef bepaalde eigenschappen aan mensen toe op basis van de vorm van de schedel (zie ook: Psychologie 1995/4), zoals Fludd enkele eeuwen eerder het bewijs daarvoor in het inwendige van de schedel zocht.

Het zal duidelijk zijn dat ‘insight inside’ in het verleden totaal ontbrak, maar dat dit gebrek wetenschappers noch kunstenaars ervan weerhield zich uit te leven in hun fantasieën. De kunstenaars van vandaag, die geïnspireerd raken door het brein, stellen zich terecht wat bescheidener en kritischer op tegenover hun eigen werk. Dat levert een moderne fantasie op zoals hieronder te zien is aan het bronzen kunstbrein uit 1995 van de Amsterdamse beeldend kunstenaar Merijn Bolink (figuur 5) en de kunstkop uit 1990 van de Amsterdamse beeldend kunstenaar/ontwerper Maarten Theuwkens (figuur 6). En vanaf 1 februari t/m 1 maart ook bij Formule2 in newMetropolis.

Hoe zit het brein in elkaar en (hoe) bepaalt het ons gedrag? Niet alleen wetenschappers proberen al eeuwenlang deze vragen te beantwoorden. Ook kunstenaars doen dat en geven in kunstwerken hun hoogstpersoonlijke visie. Een indruk van door het brein geïnspireerde kunst en kunstenaars.[/wpgpremiumcontent]

auteur

Ronald van Gelder

» profiel van Ronald van Gelder

Dit vind je misschien ook interessant

Column

Het recht van de sterkste

We hebben op het gebied van hersenonderzoek technisch grote vorderingen gemaakt, maar begrijpen we n...
Lees verder
Artikel

De verbeelding van het brein

We hebben op het gebied van hersenonderzoek technisch grote vorderingen gemaakt, maar begrijpen we n...
Lees verder
Branded content

Echt ontspannen op vakantie

Weten we nog wel wat ervoor nodig is om goed uitgerust thuis te komen van vakantie? Auteur Peggy van...
Lees verder
Branded content

Echt ontspannen op vakantie

Weten we nog wel wat ervoor nodig is om goed uitgerust thuis te komen van vakantie? Auteur Peggy van...
Lees verder
Artikel

Zeven zogenaamde wijsheden uit de psychologie: feit of ficti...

Opvallende feitjes uit psychologisch onderzoek doen het goed op borrels, maar helaas kloppen ze niet...
Lees verder
Artikel

Zeven zogenaamde wijsheden uit de psychologie: feit of ficti...

Opvallende feitjes uit psychologisch onderzoek doen het goed op borrels, maar helaas kloppen ze niet...
Lees verder
Kort

Een groot brein maakt minder vruchtbaar

We hebben op het gebied van hersenonderzoek technisch grote vorderingen gemaakt, maar begrijpen we n...
Lees verder
Artikel

Een dag uit het leven van een mannenbrein

Waarom heeft hij vaker heldere momenten dan zij? Waarom is hij een grotere emotie-eter en droomt hij...
Lees verder
Column

Tijgermoeders

De 'tijgermoeder' heeft hier in de VS heel wat losgemaakt. Het gaat om Amy Chua, een Chinees-Amerika...
Lees verder
Column

Spiegelbeest: De kunst van het geven

Overal ter wereld komt het op hetzelfde neer: mannen en vrouwen, van fruitvliegjes tot de mens, bakk...
Lees verder
Artikel

Daniëlle (23) lijdt aan misofonie: gesnurk en geknaag drijf...

Een medereiziger die op een appel kauwt. Haar vriend die in zijn slaap zwaar ademt. Daniëlle kan er...
Lees verder
Column

Tweedehands emoties

We hebben op het gebied van hersenonderzoek technisch grote vorderingen gemaakt, maar begrijpen we n...
Lees verder