De onleefbaarheidvan perfect geluk

Het paradijs op aarde is in aantocht. Dat althans is de overtuiging van de zogenoemde transhumanisten die voorzien dat de mens binnen afzienbare termijn gelukkiger kan worden dankzij genetische manipulatie en artificiële intelligentie. Maar is het beloofde ultieme geluk wel zo'n goed idee?

Let’s make ourselves better. Dit is in een notendop de filosofie van het transhumanisme, een nieuwe loot aan de stam van het humanisme. Zij gaat ervan uit dat wetenschap en technologie nodig zijn om biologische beperkingen te overstijgen. De World Transhumanist Association veronderstelt bijvoorbeeld dat we veroudering tot staan zullen brengen en elke vorm van ziekte uitroeien. Ook zullen we het menselijk lichaam synthetisch kunnen versterken of ons brein verrijken met computertechnologie. Bovendien willen de transhumanisten de pleziercentra in ons brein verbeteren, zodat we kunnen genieten van levenslang geluk en dagelijks opwindende piekervaringen. ‘Het leven op aarde zal beter zijn dan onze wildste voorstelling van het hiernamaals’, aldus een aanhanger.

Zo’n uitspraak lijkt te weinig realiteitsgehalte te hebben om serieus bij stil te staan, maar we moeten niet onderschatten hoe snel de ontwikkelingen gaan. De Amerikaanse robot-pionier Hans Moravec heeft bijvoorbeeld berekend dat de huidige generatie computers over een rekencapaciteit beschikt die vergelijkbaar is met die van de hersenen van een spin. Maar als de ontwikkelingen in het huidige tempo blijven doorzetten, dan evenaart de computer het menselijk brein al in 2020. Misschien maakt dat meer mogelijk dan wij ons nu kunnen voorstellen.

Vandaar dat in het laatste nummer van

het Journal of Happiness Studies is nagegaan of de pleziercentra in ons brein eigenlijk wel voor verbetering vatbaar zijn. Een relatief eenvoudige ingreep zou zijn om de zenuwbanen die naar de pijncentra in het brein voeren, om te leiden naar de pleziercentra. Dit zou het geluk zeker vergroten, want dan zouden zelfs tegenslagen leiden tot aangename geluksgevoelens. Blijvend geluk wordt zo onvermijdelijk. Het is echter moeilijk voorstelbaar dat iemand op deze manier zou kunnen overleven. Stel je maar voor dat iemand met de opgevoerde pleziercentra onachtzaam de weg op zou wandelen, terwijl er een vrachtwagen komt aanscheuren. Net op tijd kijkt hij naar links, maar in plaats van de angst gewaar te worden die hem weg doet springen, voelt hij dat hij diep van binnen juicht. Zonder negatieve emoties bestaat er geen enkele aansporing meer om opzij te springen. We hebben het ongeluk nodig om ongezonde situaties te vermijden.

Mensen die altijd dolgelukkig zijn, doen denken aan de ratten uit een oud experiment. Bij deze dieren waren elektroden in hun kopje geplaatst en door op een knop te drukken, konden zij rechtstreeks hun pleziercentra stimuleren. Het gevolg was dat zij niets anders meer deden. Ze voelden zich ongetwijfeld heel prettig, maar aten niet meer en stierven al snel door uitputting. Mensen zijn wat dat betreft slimmer. Degenen die tijdelijk hun pleziercentra elektronisch konden stimuleren, bleken weinig gebruik te maken van deze gelegenheid. Alleen als zij zich somber voelden, werd de stemming kunstmatig opgekrikt.

Orgasme op de fiets

Zelfs als het voortdurende geluksgevoel geen obstakel zou zijn in het dagelijks leven, dan nog is het de vraag of we hierop zitten te wachten. Kijk maar naar de vrouwelijke patiënt die door de neuroloog Harold Klawans is beschreven. De vrouw heeft een vorm van epilepsie die door medicijnen aardig onder controle is gebracht, maar zij heeft nog één restsymptoom. Zij wordt af en toe overvallen door een warm en intens orgasme dat ongeveer een minuut aanhoudt. Het is een ongelooflijk lekker gevoel, maar toch wil de vrouw er graag vanaf. Zij wil geen orgasme als ze haar kind op de fiets naar school brengt. Met andere woorden: we willen ons natuurlijk prettig voelen, maar dat is slechts een onderdeel van het echte geluk. We willen ook dat ons gevoel past bij de situatie waarin we verkeren. Al moet ik hierbij wel aantekenen dat dit misschien niet voor iedereen geldt. De Russische schrijver Dostojevski stelde bijvoorbeeld dat hij zijn heerlijke epileptische aanvallen nog niet had willen missen voor al het geld van de wereld. Het waren zijn uitstapjes naar het paradijs.

De transhumanisten zouden zich moeten realiseren dat ons gemoed zonder hoogte- en dieptepunten erg vlak zou zijn. We zullen ons dan net zo vervelen als de Griekse goden die evenmin negatieve gevoelens kennen. De filosoof Frans Jacobs beschrijft dit als volgt: ‘Kijk naar Zeus, die met een onbewogen gemoed zijn eigen zoon Sarpedon laat sneuvelen voor Troje. In een wanhopige poging om aan de menselijke passies deel te hebben, worden de goden soms verliefd op mensen. Dan kunnen ze zich zorgen maken over het lot van hun geliefden en daarmee hun eigen vreugdeloze bestaan verlichten.’ We willen geen leven zonder ongeluk. Als we ons rot voelen, willen we alleen dat het snel voorbij is.

Asymmetrisch gevoel

Louter geluk lijkt dus onleefbaar, maar zouden de transhumanisten er niet voor kunnen zorgen dat de pijn van het ongeluk wat verzacht wordt en de vreugde van het geluk wat geïntensiveerd? Helaas blijkt ook deze bescheiden ingreep te veel ongewenste neveneffecten te hebben. De scherpte van negatieve gevoelens en de mildheid van geluk, hebben een eigen interne logica.

Laten we beginnen met de positieve gevoelens. Deze treden niet alleen op als alles meezit, maar normaal gesproken ook in neutrale omstandigheden. Dit is de reden waarom de meeste mensen in rijke landen zeggen gelukkig te zijn. Het milde geluksgevoel is niet alleen prettig, maar ook nuttig, omdat het ons stimuleert de wereld om ons heen te blijven verkennen. Op die manier zijn we ervan verzekerd dat we niet te veel mooie kansen laten liggen.

Het exploratieve gedrag heeft echter alleen zin als we voorzichtig blijven. Een gemiste kans kom je immers sneller te boven dan een niet ontweken gevaar. Hier hebben we wat aan de negatieve emoties. Zij zorgen ervoor dat we zoveel mogelijk binnen veilige grenzen blijven. Het gevaar levert een scherpe pijn op, die ons onmiddellijk doet reageren. Als het geluksgevoel net zo sterk zou zijn, zouden negatieve emoties niet zo gemakkelijk het gedrag kunnen overnemen, hetgeen zou leiden tot allerlei gevaarlijke situaties.

Dezelfde logica komen we ook tegen als we naar de duur van positieve en negatieve emoties kijken. Sterke negatieve emoties zijn veel hardnekkiger dan intense positieve gevoelens. Dit is zowel frustrerend als nuttig. Als een situatie onze belangen bedreigt, kunnen we ons niet veroorloven dit te negeren. En zelfs als we de situatie niet naar onze hand kunnen zetten, dan houdt de blijvende pijn ons alert op mogelijkheden om wel in te grijpen. Hardnekkige intense geluksgevoelens zijn minder noodzakelijk. Blijvend geluk zou een hangmat zijn waarin je lui ligt in een wezenloze stilte, zoals Frank Boeijen eens zong. De snel wegebbende vreugde houdt ons hongerig naar meer. Als we de top bereikt hebben, moeten we snel naar een nieuw doel. De snel dalende pieken van geluk zorgen ervoor dat we onbekommerd blijven streven naar het ideale. De mensheid zou niet zover zijn gekomen als zij te veel aanleg voor het geluk zou hebben gehad. n[/wpgpremiumcontent]

auteur

Ad Bergsma

Ad Bergsma is psycholoog. Hij werkt als geluksonderzoeker, spreker en auteur.

» profiel van Ad Bergsma

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Vier ethische dilemma’s over hersenen

De populariteit van hersenonderzoek neemt de laatste jaren ongekende vormen aan. Er lijkt in de toek...
Lees verder
Artikel

Vier ethische dilemma’s over hersenen

De populariteit van hersenonderzoek neemt de laatste jaren ongekende vormen aan. Er lijkt in de toek...
Lees verder
Branded content

Echt ontspannen op vakantie

Weten we nog wel wat ervoor nodig is om goed uitgerust thuis te komen van vakantie? Auteur Peggy van...
Lees verder
Branded content

Echt ontspannen op vakantie

Weten we nog wel wat ervoor nodig is om goed uitgerust thuis te komen van vakantie? Auteur Peggy van...
Lees verder
Artikel

Wat is charisma nu precies en hoe je hier meer van krijgt

Charisma à la Oprah, wie wil dat nou niet? Journalist Deirdre Enthoven gaat aan de slag met oefenin...
Lees verder
Artikel

Wat is charisma nu precies en hoe je hier meer van krijgt

Charisma à la Oprah, wie wil dat nou niet? Journalist Deirdre Enthoven gaat aan de slag met oefenin...
Lees verder
Kort

Een hand als pijnstiller

Als je geliefde ergens pijn heeft, houd dan zijn of haar hand vast.
Lees verder
Artikel

Zelfdiagnose van hoofdpijn

Het paradijs op aarde is in aantocht. Dat althans is de overtuiging van de zogenoemde transhumaniste...
Lees verder
Artikel

Pas op voor RSI!

RSI is beroepsziekte nummer één. Een op de vijf werkenden heeft last van pijn aan de nek, schouder...
Lees verder
Advies

Pijn leren accepteren

Het paradijs op aarde is in aantocht. Dat althans is de overtuiging van de zogenoemde transhumaniste...
Lees verder
Advies

Mag ik tillen bij rugpijn?

Het paradijs op aarde is in aantocht. Dat althans is de overtuiging van de zogenoemde transhumaniste...
Lees verder
Artikel

Frenologie: vroeger en nu

Onze huidige kennis van de psychologie zou niet bestaan zonder het gedreven onderzoekswerk van vroeg...
Lees verder