Collectieve herinneringen spelen een belangrijke rol bij de vorming van de culturele identiteit van een samenleving. Bepaalde herinneringen worden levendig gehouden en andere onder het tapijt geveegd, zodat een meestal positieve reconstructie van het verleden ontstaat. Dat zorgt ervoor dat mensen zich kunnen identificeren met hun land of volk. Zo ‘herinneren’ de Amerikaanse burgers zich hoe zij vrijwel in hun eentje Europa van de Duitsers hebben bevrijd. Onnodig te zeggen dat de Russen of de Engelsen zo hun eigen herinneringen aan de bevrijding hebben.

In het vorig jaar verschenen boek Collective memory of political events, vraagt de Amerikaanse sociaal-psycholoog James Pennebaker zich af waarom sommige gebeurtenissen in de loop der tijd deel gaan uitmaken van het collectieve geheugen, terwijl andere met de tijd vervagen. In de Verenigde Staten is bijvoorbeeld slechts een klein aantal gebeurtenissen onuitwisbaar in het collectieve geheugen gegrift: de Tweede Wereldoorlog, de moord op Kennedy, de vredesbeweging/anti-Vietnam/Woodstockperiode, Watergate en misschien nog de explosie van de Challenger. Andere zeer belangrijke gebeurtenissen zoals de Korea-oorlog, het Varkensbaai-incident in Cuba of de Golfoorlog, hebben een minder blijvende indruk gemaakt. Pennebaker past de resultaten uit onderzoek naar het individuele geheugen toe op de werking van het collectieve geheugen. Het

blijkt dat mensen gebeurtenissen het best onthouden als ze emotionele reacties opwekken, herhaaldelijk naverteld worden en veranderingen in gedrag of ideeën tot gevolg hebben.

Als we dit laatste toepassen op collectieve herinneringen, zou dit betekenen dat de gebeurtenissen die de geschiedenis hebben veranderd, sterker zijn verankerd in het collectieve geheugen. Neem bijvoorbeeld de vier meest recente oorlogen die de VS hebben uitgevochten; de Tweede Wereldoorlog, Korea, Vietnam en de Golfoorlog. Ze veroorzaakten allemaal grote nationale discussies en kostten alle mensenlevens en geld. Toch hebben slechts twee ervan langetermijnconsequenties voor het collectieve geheugen: de Tweede Wereldoorlog en Vietnam. Dit heeft niets te maken met winnen of verliezen, maar wel met de blijvende verandering die beide oorlogen veroorzaakten in het zelfbeeld van de Amerikanen. De VS kwamen uit de Tweede Wereldoorlog tevoorschijn als de belangrijkste militaire en economische wereldmacht. Door Vietnam ontstond er juist een nieuwe generatie die de dominante rol van de VS in twijfel begon te trekken. Korea en de Golfoorlog brachten daarentegen geen fundamentele veranderingen met zich mee. Een ander voorbeeld van een gebeurtenis die de loop van de geschiedenis veranderde is de executie van Lodewijk XVI, die deel uitmaakt van het collectieve geheugen van iedere Fransman. Deze gebeurtenis was niet uniek, omdat vele koningen hem al voorgingen. Bij eerdere onthoofdingen bleef het koningshuis echter in stand, terwijl na de executie van Lodewijk XVI, ten tijde van de Franse Revolutie, de republiek werd ingevoerd.

Op individueel niveau onthoudt men gebeurtenissen het beste door er veel over te praten, en ditzelfde geldt voor collectieve herinneringen. Hoe meer een gebeurtenis emoties opwekt, des te meer mensen de behoefte hebben om erover te praten. Dit fenomeen blijkt op te gaan in elke cultuur, bij zowel positieve als bij negatieve emoties. Bovendien blijkt uit onderzoek dat wanneer mensen een emotionele ervaring aan iemand vertellen, dit ook weer emotionele gevoelens bij de luisteraar oproept. Deze moet op zijn beurt deze emotionele gevoelens ook weer met iemand delen. Een verhaal dat men in vertrouwen vertelt, wordt dan ook in het merendeel van de gevallen doorverteld. Hierdoor hebben emotie-opwekkende gebeurtenissen meer kans om te worden opgeslagen in het collectieve geheugen.

Monumenten

Pennebaker deed tijdens zijn speurtocht naar collectieve herinneringen een intrigerende ontdekking: ongeveer 25 jaar na de moord op Kennedy in Dallas, opende de stad een museum ter herdenking van de aanslag; de stad Memphis richtte 25 jaar na de moord op Martin Luther King een grote herdenkingstentoonstelling in. En 25 jaar na de Vietnamoorlog werd de Vietnam Memorial Wall geopend, en kwamen de eerste films uit met deze oorlog als thema. Onderzoek naar belangrijke gebeurtenissen van de afgelopen honderd jaar bevestigt dit patroon. Daarnaast blijkt uit onderzoek naar 1400 films, dat de meeste films die niet over het heden gaan, zich zo’n kwart eeuw eerder afspelen.

Pennebaker verklaart deze 25-jaars periode tussen een gebeurtenis en het oprichten van een monument als volgt. Gebeurtenissen die zich afspelen tussen iemands twaalfde en vijfentwintigste levensjaar, maken de meeste indruk en beïnvloeden je identiteit. Dit komt doordat je op deze leeftijd meer openstaat voor ervaringen en omdat je de meeste dingen voor de eerste keer beleeft. Pennebaker waarschuwt terecht dat hijzelf opgroeide in de tijd dat ‘Kennedy werd vermoord, Vietnam begon en eindigde, Watergate plaatsvond, en de Beatles en de Rolling Stones een paar van de beste songs uit de geschiedenis zongen.’ Deze gebeurtenissen worden in het boek inderdaad vaak als voorbeeld aangehaald. Schrijvers, journalisten en historici zullen dus in veel gevallen gebeurtenissen die plaatsvonden tussen hun twaalfde en vijfentwintigste over-benadrukken.

Hetzelfde fenomeen deed zich voor bij de psycholoog Dolph Kohnstamm, die zich enige maanden geleden in dit blad erover verbaasde dat studenten niet meer wisten wat de Zuiderzeewerken waren. Dit is inderdaad moeilijk voor te stellen voor iemand die in zijn eigen jeugd deze Zuiderzeewerken heeft zien ontstaan.

Pennebaker’s redenering is nu dat om gebeurtenissen te herdenken, men geld en macht nodig heeft. Na zo’n 25 jaar is de generatie die sterk is beïnvloed door een bepaalde gebeurtenis, rond de veertig en is in de positie om z’n eigen verleden te herdenken in monumenten, films en boeken. Bovendien krijgen mensen vanaf deze leeftijd een sterkere behoefte om terug te kijken en een betekenis aan hun verleden te geven.

Daar komt nog bij dat tijd alle wonden heelt. Vlak na een traumatische gebeurtenis heeft men vaak nog niet genoeg afstand om te kunnen herdenken. Bovendien worden herdenkingen, vooral in dictaturen, vaak niet toegestaan. Na een kwart eeuw zijn de direct verantwoordelijken meestal van het toneel verdwenen.

Traumatisch verleden

Niet alleen in dictaturen, maar ook in de Westerse samenleving zijn tal van pogingen gedaan om bepaalde gebeurtenissen uit het collectieve geheugen te wissen. Zo hebben we in Nederland ons best gedaan ons koloniale verleden zo veel mogelijk te verdoezelen. En na de Tweede Wereldoorlog probeerden de Europese landen hun blamages, zoals de Vichy-regering in Frankrijk en de dociele houding van de Nederlandse burgers, te vergeten en te retoucheren, bijvoorbeeld door de nadruk te leggen op de heldendaden van het verzet.

Freud schreef al dat samenlevingen misdaden aanpakken door de locatie van de misdaad af te dekken, zodat ze het verder rustig kunnen vergeten. Dit kan zelfs de vorm aannemen van het verbouwen van een hele stad, zoals in Dallas gebeurde na de moord op Kennedy. Veel Amerikanen gaven, vreemd genoeg, de stad de schuld voor de aanslag en inwoners van Dallas kregen te maken met discriminatie en harde kritiek vanuit de media. De stad zelf reageerde alsof er niets was gebeurd en mat zichzelf een nieuw imago aan: een futuristische stad zonder verleden. In vergelijking met andere steden, breidde de stad zich in de drie jaar na de moord razendsnel uit met enorme gebouwen en wolkenkrabbers. In tegenstelling tot in andere Amerikaanse steden, waren er in Dallas in de eerste 25 jaar na de moord op Kennedy geen straten, scholen of gebouwen te vinden die naar hem waren vernoemd. Evenzo verwees in Memphis na de moord op Martin Luther King in 1968, niets naar de vader van de zwarte burgerrechtenbeweging. Dallas vernoemde ondertussen wél verscheidene straten en gebouwen naar King en Memphis naar Kennedy.

In sommige Latijns-Amerikaanse landen is de wens om de onderdrukking en martelingen van het leger te vergeten, officieel vastgelegd in de wet, zoals bij de Argentijnse ‘Punto Final’-wet. Deze politieke beslissing toont dat het vergeten officieel ook weer deel kan gaan uitmaken van het collectieve geheugen.

Vergeten lukt echter maar zelden helemaal. Net zoals een individu hardnekkig kan proberen een nare gebeurtenis te vergeten, maar toch telkens geconfronteerd wordt met zich opdringende gedachten, zo lukt het ook een samenleving niet het traumatische verleden geheel te verdringen.

Herinneringen aanpassen

Om toch een positief zelfbeeld in stand te houden, de huidige situatie te legitimeren of om het geloof in een rechtvaardige wereld te bewaren, worden herinneringen vaak wat omgebogen. De psychologen Roy Baumeister en Stephen Hastings laten verschillende methoden zien om collectieve herinneringen te verdraaien, zodat ze beter passen in het wereldbeeld van een samenleving.

De makkelijkste manier is om onaangename feiten selectief weg te laten. Een mooi voorbeeld daarvan is de manier waarop de Amerikanen de aankoop van het eiland Manhattan navertellen. Bijna elke Amerikaanse jongere leert op school dat de Hollanders Manhattan voor 24 dollar hebben gekocht van de Indianen. Men moet altijd geamuseerd glimlachen om de naïviteit van de Indianen. De geschiedenisboekjes houden echter een relevant feit achter: de Hollanders betaalden opzettelijk de verkeerde stam. Manhattan werd verkocht door een stam die woonde in het tegenwoordige Brooklyn, en die wel een paar dollar wilden vangen voor een stuk land dat hen toch niet toebehoorde. De Hollanders konden doen alsof ze het land eerlijk hadden gekocht. De Indianen op Manhattan waren dus niet naïef, maar werden door de Hollanders geheel gepasseerd. Goed beschouwd is deze geschiedenis dus een grote zwendelarij, maar door het voor te stellen als een geweldig koopje wordt de oneerlijkheid van de Amerikaanse voorouders verdoezeld. In het Nederlandse collectieve geheugen is wel bekend dat New York ooit in Nederlandse handen is geweest, maar het verhaal van de oplichting vertellen de onderwijzers ons niet. Is dit wellicht een staaltje van ‘Oostindisch vergeten’?

Een andere manier om herinneringen de gewenste richting te geven, is het manipuleren van het verband tussen oorzaak en gevolg. Het maakt vaak nogal wat uit of twee gebeurtenissen los van elkaar worden gezien, of met elkaar in verband worden gebracht. Een goed voorbeeld hiervan zijn de atoombommen die de Amerikanen in 1945 op Hiroshima en Nagasaki hebben laten vallen. In de ogen van de Amerikanen, en daarmee ook van ons, is deze gebeurtenis onlosmakelijk verbonden met de Japanse aanval op Pearl Harbor, waarmee de oorlog in 1941 was begonnen: ‘Zij vielen ons aan, dus wij slaan terug.’ De Japanse bevolking ziet echter geen relatie tussen de twee gebeurtenissen en beschouwt de bombardementen dan ook als een grote misdaad tegen de menselijkheid. De manier waarop beide naties de geschiedenis interpreteren heeft grote invloed op hun zelfbeeld: beide volkeren kunnen zichzelf beschouwen als onschuldige slachtoffers van andermans agressie.

Hoe herinneringen worden opgevat, heeft ook te maken met de context waarin ze worden geplaatst. De Christenen beschouwden bijvoorbeeld de kruistochten als nobele pogingen om een veilige doortocht te waarborgen van pelgrims die het Heilige Land wilden bezoeken. De Arabieren beschouwden de kruistochten echter als een aanval op hun territorium.

Zo zijn er nog talloze andere manieren te noemen hoe samenlevingen in de loop der tijd hebben geprobeerd hun herinneringen zo gunstig mogelijk te presenteren. Baumeister en Hastings noemen bijvoorbeeld het verzinnen van herinneringen, overdrijving en verfraaiing en de schuld leggen bij de omstandigheden. Het lijkt daarom verstandig om het soms falende collectieve geheugen kritisch te blijven beschouwen. Een methode daarvoor is om de bron van de herinneringen goed in de gaten te blijven houden. Om met Octavio Paz te spreken: het is verstandig om te weten aan wie men zijn geheugen te danken heeft.

Van de onthoofding van Lodewijk XVI in Frankrijk tot de Watergate-affaire in Amerika, elke samenleving heeft zijn eigen herinneringen aan een gezamenlijk verleden. Deze collectieve herinneringen zijn, net zoals onze individuele herinneringen, niet vrij van vertekeningen.[/wpgpremiumcontent]