BANG, MAAR NIET ONGELUKKIG

Het veelvuldig voorkomen van psychische stoornissen kan volgens de Amerikaanse psycholoog Steven Pinker op het conto van de evolutie worden geschreven. Die heeft de mens immers uitgerust met een emotioneel systeem dat de mens heeft voorbestemd voor het ongeluk.

In How the mind works beschrijft Pinker dat de ‘tragedie van het geluk’ drie bedrijven heeft. Het eerste bedrijf laat zien dat toegenomen welvaart zich niet laat vertalen in toegenomen welbevinden. Een mens laat zijn oordeel immers afhangen van onderlinge vergelijkingen. Pinker neemt als voorbeeld een salarisverhoging van vijf procent. Dit is op zich een feestje waard, maar zodra je ontdekt dat al je collega’s er tien procent op vooruit zijn gegaan, is het uit met de pret. Of, zoals de Amerikaanse schrijver Ambrose Bierce het verwoordde: ‘Geluk is de plezierige sensatie die ontstaat als je nadenkt over de ellende van anderen.’

Het tweede bedrijf van het ongeluk verbeeldt de snelheid waarmee je went aan je fortuin. ‘Een eigen huis, een plek onder de zon en altijd iemand in de buurt die van me houden kon’, zong René Froger, maar de vreugde over de gulheid van het lot slijt snel. Geluk ervaar je niet, maar herinner je je.

Een laatste ontregelende waarheid is dat er meer negatieve basisemoties zijn dan positieve. Vreugde moet het afleggen tegen droefenis, kwaadheid en angst. Bovendien is de ervaring van al deze soorten pijn doorgaans scherper dan die van blijdschap. De reden ligt voor de hand. Wie wil overleven kan het zich niet veroorloven pijn te negeren. Negatieve ervaringen zijn daarom zeer indringend. Een intense beleving van vreugde is wat dit betreft van minder belang. De oud-tenniskampioen Jimmy Connors verwoordde dit krachtig toen hij zei dat zijn afkeer van verliezen groter was dan zijn plezier in het winnen.

De analyse van Pinker is op het eerste gezicht solide. In de tijdspanne van één jaar krijgt 13,5 procent van de Nederlandse bevolking een fobie en 12,4 procent een angststoornis. De grote vraag is waarom de rest van de bevolking overeind blijft in dit aardse tranendal. Uit Pinkers analyse kan met

wiskundige zekerheid worden afgeleid dat de negatieve emoties het zullen winnen van de positieve. Als we al een keer met ons hoofd in de wolken lopen, is de kans groot dat we struikelen en met onze neus in de modder terecht komen.

Toch moet Pinker iets over het hoofd hebben gezien. Als het leven dermate onaangenaam zou zijn, had de mensheid er al lang geleden de brui aan gegeven. De psycholoog Nico Frijda noemt in dit verband het feit dat we kunnen genieten van dingen die we voordien nooit hebben gemist. Of je nu houdt van de muziek van Mozart of de Spice Girls, in beide gevallen kan het beluisteren een diepe bevrediging schenken. Deze gevoelens maken de balans positiever, omdat geen gevoel van gemis kan optreden om iets waarvan je het bestaan niet kende.

Bovendien zijn mensen doorgaans heel lief voor zichzelf. Een gelukje is een bron van tevredenheid, omdat mensen al gauw het gevoel hebben dat dit hun eigen verdienste is. Een dergelijke vertekening treedt ook op bij mislukkingen. De persoon zelf lijdt hier vaak nauwelijks onder, omdat hij meent dat tegenzittende omstandigheden verantwoordelijk zijn voor zijn falen. Verreweg de meeste mensen hebben het gevoel dat zij uitsteken boven de grauwe middelmaat. Frijda stelde op grond van dergelijke observaties dat onze emoties geregeerd worden door de wet van de lichtste last en het grootste gewin.

De kanttekeningen van Frijda verzachten het beeld aanzienlijk, maar de zon breekt pas echt door als je je realiseert dat pijn niet de natuurlijke vijand is van het geluk. Denk maar aan het gezicht van Ellen van Langen tijdens de Olympische Spelen op het moment dat zij als eerste over de streep gaat in de finale van de achthonderd meter. De pijn in haar benen en de vreugde van de overwinning strijden in haar expressie om de voorrang.

De Australische socioloog Bruce Headey stelt zelfs dat negatieve emoties begrepen kunnen worden als de prijs die we betalen voor ons vermogen om gelukkig te zijn. Headey: ‘Het hebben van kinderen kan enorm veel voldoening geven. Toch kan elke ouder meepraten over de negatieve emoties die de opvoeding met zich meebrengt. Angst voor ziekte, ongelukken en andere tegenslagen is inherent aan het ouderschap.’

De visie van Headey kan, in tegenstelling tot die van Pinker, verklaren waarom geluksonderzoekers stelselmatig vinden dat de bewoners van democratisch bestuurde, welvarende landen zichzelf gelukkig prijzen met hun bestaan (zie tabel). Het is niet ongewoon dat de bevolking zichzelf gemiddeld een acht geeft voor het eigen welbevinden en er is geen goede reden om aan te nemen dat mensen hierover liegen. De socioloog Ruut Veenhoven heeft het cijfer voor het gerapporteerde geluk vermenigvuldigd met de gemiddelde levensduur en dan blijkt de gemiddelde burger in landen als IJsland, Nederland en Zweden een gelukkige levensverwachting heeft van meer dan zestig jaar. Al is het leven geen sprookje, lang en gelukkig is het wel.

Als we geestelijke gezondheid in navolging van de sociaal-psycholoog Ruud Abma losjes definiëren als: ‘je het merendeel van de tijd tamelijk gelukkig voelen’, dan is er alle reden om jaarlijks een dag van de geestelijke volksgezondheid te vieren. De feestmuziek van dit jaar zal echter weer in mineur gezet zijn.

Zo krijgt acht procent van de Nederlandse mannen en vijftien procent van de vrouwen ooit in hun leven een fobie. Op zich is het verstandig hier aandacht voor te vragen, want fobieën kunnen zonder behandeling heel hardnekkig zijn, terwijl ze doorgaans wel goed te verhelpen zijn met een adequate behandeling. Ons land kent veel vermijdbaar leed, maar toch is het beeld niet zo somber als het op het eerste gezicht lijkt.

Uit het onderzoek waarbij mensen is gevraagd naar hun geluksbeleving, blijkt namelijk dat het ervaren van een grote hoeveelheid negatieve emoties, geenszins gelijkstaat aan ongelukkig zijn. Vrijwel iedereen krijgt in zijn leven te maken met zaken als het overlijden van dierbaren, ziekte, tegenslagen en spanningen op het werk. Het is dan ook geen wonder dat het ons allemaal af en toe boven het hoofd groeit. Het goede nieuws is echter dat de meeste mensen hier uiteindelijk tegen bestand zijn. Ze zijn het merendeel van de tijd in een goede stemming en beschouwen zichzelf ook als gelukkig.

Deze wetmatigheid blijkt niet alleen op te gaan bij de tegenslagen en obstakels in het dagelijks leven, maar zelfs bij psychische stoornissen. Angsten en – in veel mindere mate – depressiviteit blijken het niet onmogelijk te maken van het leven te genieten. Een psychische stoornis kan hand in hand gaan met Abma’s definitie van geestelijk gezond.

De achterliggende reden wordt duidelijk als we kijken naar de bronnen van het geluk. De zeven domeinen die het meest bijdragen aan het geluksgevoel zijn huwelijk, seks, vriendschap, vrijetijdsbesteding, welvaart, werk en gezondheid. Alleen bij rijkdom en werk is tot op zekere hoogte sprake van een concurrentieslag tussen mensen. Headey: ‘Een sleutelpunt is dat bij vijf van deze domeinen – huwelijk, seks, vriendschap, vrijetijdsbesteding en gezondheid – de toename van het welbevinden van de ene persoon niet leidt tot minder levensgeluk bij anderen. Het lijkt er zelfs op dat proberen een bijdrage te leveren aan het welbevinden van anderen, de beste manier is om het eigen levensgeluk te vergroten.’ Een angststoornis of een fobie kan het moeilijk maken om dit te bereiken, maar de meeste betrokkenen slagen hier wel degelijk in.

De inschatting van het eigen functioneren

% boven % gemiddeld % beneden gemiddeld gemiddeld werk 85,9 13,1 1,0 ouder 78,3 20,2 1,7 partner 77,9 19,7 3,5 vriend 76,1 22,2 1,7 omgaan met geld 64,7 26,0 9,3 aandacht voor fitheid en gezondheid 56,0 32,5 11,5 belangrijkste vrijetijdsbesteding 49,9 43,2 7,0

Bron: B. Headey & A. Wearing. Understanding happiness; A theory of subjective well-being

Nu worden de slachtoffers opgevangen en hun ouders ingelicht. De pleger van het misbruik wordt beschouwd als iemand die niet helemaal verantwoordelijk gesteld kan worden voor zijn daden. Hij is overgeplaatst naar een ander huis binnen Philadelphia waar hij extra aandacht krijgt.

Nadat vorig jaar op de Dag voor de geestelijke volksgezondheid depressies centraal stonden, zullen de schijnwerpers op 10 oktober van dit jaar gericht zijn op angsten en fobieën. De aandacht verplaatst zich zo van ‘volksziekte nummer één’ naar volksziekte nummer twee, want ook angststoornissen en fobieën komen griezelig vaak voor. Tegen de tijd dat de dagen voor de geestelijke volksgezondheid net zo bekend zijn als werelddierendag, zal het laatste restje geloof in het gezonde verstand en de emotionele weerbaarheid van de bevolking verdwenen zijn.

auteur

Ad Bergsma

» profiel van Ad Bergsma

Dit vind je misschien ook interessant

Artikel

Jagen en verzamelen in tijden van iPhones

Onbewust komt veel van ons gedrag voort uit de tijd dat we jagend en verzamelend door de savanne tro...
Lees verder
Artikel

Jagen en verzamelen in tijden van iPhones

Onbewust komt veel van ons gedrag voort uit de tijd dat we jagend en verzamelend door de savanne tro...
Lees verder
Branded content

Beveiligd: Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Er is geen samenvatting, omdat dit een beveiligd bericht is.
Lees verder
Branded content

Beveiligd: Mini-cursus: gelukkig door klein geluk

Er is geen samenvatting, omdat dit een beveiligd bericht is.
Lees verder
Artikel

6 tips om je hoogsensitieve kind te helpen

Ze zijn creatief en zorgzaam, maar ook emotioneler en sneller vermoeid. Wat je kunt doen om een hoog...
Lees verder
Artikel

6 tips om je hoogsensitieve kind te helpen

Ze zijn creatief en zorgzaam, maar ook emotioneler en sneller vermoeid. Wat je kunt doen om een hoog...
Lees verder
Artikel

Waarom mannen vallen op blond

Bijna de helft van de westerse vrouwen blondeert het haar. Niet voor niets, want blondines zijn aant...
Lees verder
Advies

Ik heb opeens zo’n last van verlatingsangst

Het veelvuldig voorkomen van psychische stoornissen kan volgens de Amerikaanse psycholoog Steven Pin...
Lees verder
Artikel

Na-apen is menselijk

Dat de mens een kuddedier is, heeft een verrassende verklaring. Imitatie is in ons zenuwstelsel inge...
Lees verder
Advies

Ik voel mij vaak onaangenaam gespannen bij onbekenden

Het veelvuldig voorkomen van psychische stoornissen kan volgens de Amerikaanse psycholoog Steven Pin...
Lees verder
Artikel

Vliegen in een virtuele wereld

'Mensen met spinnenangst kun je steeds dichter bij een echte spin laat komen, maar mensen met vliega...
Lees verder
Advies

Hoe train ik mezelf om weer te durven vliegen?

Het veelvuldig voorkomen van psychische stoornissen kan volgens de Amerikaanse psycholoog Steven Pin...
Lees verder