We vertellen allemaal weleens een leugentje om bestwil. Maar voor sommige mensen is liegen een dagtaak. Pathologische leugenaars verzinnen een heel leven bij elkaar. Wat bezielt hen? En vooral: hoe dóén ze het?

Je onschuld bewijzen met een fMRI-scan? Het kan, volgens de Amerikaanse pioniers van No Lie MRI. De doelgroep bestaat uit wantrouwende echtgenoten en vermeende fraudeurs.

Merel Roze (30) werd verliefd op een geweldige jongen – slim, ad rem en maatschappelijk geslaagd. Alleen jammer dat er niets klopte van zijn verhalen. Rozes ex bleek een pathologisch leugenaar. ‘Hij fantaseerde zijn hele leven bij elkaar. En ik trapte er met open ogen in.’

Lever een groep mensen aan elkaar uit, voer de druk op en kijk wie het in die primitieve omstandigheden het langst weet vol te houden: Expeditie Robinson is een hard spel, gebaseerd op keiharde psychologische mechanismen.

Mensen zijn volgens sommigen met moraal geboren, volgens anderen met moraal behept en volgens een enkeling met moraal gezegend. Maar dat wij allen een intuïtief oordeel hebben over wat goed en wat slecht is, staat buiten kijf. Wij vinden iemand 'deugen' of 'niet deugen', wij vinden leugen en bedrog doorgaans onfatsoenlijk en zelf opoffering bewonderenswaardig. Mensen staan snel klaar om iets goed of af te keuren.

Gemiddeld liegen we in één op de vier gesprekken, blijkt uit recent onderzoek. En niet zonder reden. Een dagje eerlijk zijn levert redacteur Heleen Peverelli een hoop gepieker op, en kost haar bijna een vriendschap. Haalt ze de avond zonder leugens?

Overspel, jaloezie en incest, maar ook geldproblemen of een erfelijke ziekte woekeren soms generaties lang in een familie. Een foute opa in de oorlog, een oom met losse handjes: ze blijven beschermd door bloedbanden. Terwijl iedereen weet dat er iets is, verzwijgt de familie het schandaal voor de buitenwacht, uit angst voor gezichtsverlies, smaad of hoon. Wat zijn de consequenties van het bewaren van het grote geheim? En is het niet beter om het te onthullen? Tekst: Ite Rümke

Al honderden jaren wordt het sinterklaasfeest in Nederland gevierd. Maar is dit feest opvoedkundig gezien wel verantwoord? Veel kinderen zijn bang voor de goedheiligman en terwijl ouders hun kinderen leren dat ze niet mogen liegen, bedotten ze hun kroost zelf jarenlang met het verhaal over de Sint en zijn Pieten.

'De mens heeft een tong gekregen om mee te spreken en woorden om zijn gedachten mee te verbergen.' Dit Hongaarse spreekwoord geeft volgens de Amerikaanse psycholoog Charles Ford goed weer hoezeer de mens geneigd is de werkelijkheid naar zijn hand te zetten. 'We liegen niet alleen tegen anderen, we verdraaien de werkelijkheid ook voor onszelf.' Ad Bergsma

Toen Bas Levering zes jaar was, kon hij geweldig goed liegen. 'Ik kon dingen heel goed voor mijzelf houden. Dat ik iets kon weten wat niemand anders wist, was op die leeftijd een schokkende, maar ook fantastische ervaring.' Dit gevoel bleef hem scherp voor de geest staan en het inspireerde hem jaren later tot nader wetenschappelijk onderzoek. Aan het einde van de jaren tachtig ontdekte hij dat professor Max van Manen zich in Canada met hetzelfde onderwerp bezighield. Samen bundelden zij hun krachten om de betekenis van het 'gewone' geheim te achterhalen. De herinneringen van 450 jongere en oudere mensen aan hun ervaringen met geheimhouding, samen met flarden van informatie uit de filosofie, de sociale wetenschappen en de geschiedenis, leidden tot het boek Childhood Secrets, later bewerkt en vertaald als Klein geheim; Intimiteit, privacy en ontwikkeling van identiteit.

Oplichters zeggen dat de mens graag bedrogen wil worden, omdat hun slachtoffers maar al te vaak beter hadden kunnen weten. Toch geldt bij deze uitspraak dat de bedrieger zichzelf het meest voor het lapje houdt. Hij berokkent anderen schade, maar weigert dat onder ogen te zien en geeft hier de draai aan dat hij de mensen eigenlijk alleen geeft waar zij om vragen.

Is de leugendetector te verslaan? Een bezoek aan de Brusselse politie moet leren of we het apparaat voor het lapje kunnen houden.

Hoe kun je daar met hen over praten? Jacoba Krul-de Ruiter heeft een aantal korte voorleesverhalen geschreven waarin kinderen liegen, stelen of boos zijn. Leraren kunnen deze verhalen bijvoorbeeld voorlezen en nabespreken aan de hand van verwerkingsopdrachten. De kinderen kunnen zo leren om constructief met hun problemen om te gaan.

Oplichters zeggen dat de mens graag bedrogen wil worden, omdat hun slachtoffers maar al te vaak beter hadden kunnen weten. Toch geldt bij deze uitspraak dat de bedrieger zichzelf het meest voor het lapje houdt. Hij berokkent anderen schade, maar weigert dat onder ogen te zien en geeft hier de draai aan dat hij de mensen eigenlijk alleen geeft waar zij om vragen.