Hoe weten onze hersenen dat het een appel is die we voor ons zien? En hoe vinden ze de juiste klank erbij? De reis van woorden in het brein.

Op latere leeftijd nog vloeiend Japans leren spreken: het kan écht. Een goed taalgevoel is een voordeel, maar het is vooral een kwestie van durven en heel veel oefenen.

Meertalige kinderen hebben een groter werkgeheugen, ze leren sneller lezen en ze kunnen beter focussen. Waarom is eentalig­heid dan nog altijd de norm in ons land?

Hij leefde van het schrijven. Tot een beroerte zijn taalvermogen wegvaagde. Jarenlang kon Bas van Kerkhof (55) amper een zin uit zijn mond of pen krijgen. Maar hij gaf niet op. Een interview met een man die nog steeds bezig is zijn woordenschat te heroveren.

Boeken kunnen kinderen helpen hun gevoelens te verwerken: het is makkelijker om over dat verlegen olifantje te praten dan over jezelf. De kracht van het therapeutische kinderboek.

Nog even en we laten een depressie gewoon wegopereren. Een slim, sociaal kind wordt simpelweg een kwestie van de juiste bestelling plaatsen, en computers kunnen onze gedachten lezen. Of niet? Wetenschappers over de haalbaarheid van vier toekomstscenario’s.

Taalverwerving verloopt in een vaste volgorde: er is geen kind dat ‘ik’ zegt voor het zijn eigen neus kan aanwijzen. De veertien fasen in de taalontwikkeling.

Niemand herinnert zich zijn geboorte, of de kleur van de lakentjes in de kinderwagen: onze eerste bewuste herinnering dateert meestal van na ons derde jaar. Toch hebben kleine kinderen een uitstekend geheugen. Waarom blijft ons dan niets bij van onze vroegste jeugd?

Haar succes als wetenschapper is te danken aan een combinatie van 'gezond verstand en werkdrift'. Zelfs tijdens een boswandeling blijven onderzoekspuzzels door haar hoofd spelen. In haar nieuwe rol als voorzitter van de afdeling psychologie van de Universiteit van Amsterdam, wil de taalpsychologe Annette de Groot tijd blijven besteden aan haar eigen onderzoek: 'Wat me erg veel voldoening geeft, is als ik een bijdrage heb geleverd, hoe klein dan ook, aan het in kaart brengen van de menselijke geest en dat anderen daar kennis van kunnen nemen'

'Taalachterstand bij kinderen vormt een onbekend en onderschat probleem.' De Engelse psychologe Dorothy Bishop zou graag zien dat hier verandering in komt, maar gelooft niet dat zij de wereld wat dat aangaat kan redden. 'Als mijn onderzoek zou uitmonden in een effectieve therapie voor deze kinderen, zou dat natuurlijk prachtig zijn. Toch word ik meer voortgedreven door nieuwsgierigheid dan door een innerlijke drang om te helpen. Ik wil gewoon weten hoe het zit.'

'Wat schrijft u?', vroeg de tsjik. 'Gediggies, weet je wel.' 'Tjeem. Wat voor soort gedichtjes?' 'Infomaatsie, weet je wel. Zonder emootsie.' 'Gossiepietje.' 'Ik noteer gewoon koel de eigentijdse sien.' 'Tsss.' 'Geen intupputtaatsie, weet je wel, dzjust de pleen fekts.'

Als vissen morgen onderwater-wetenschappers zouden aanstellen, zou het waarschijnlijk nog vele generaties duren voor een van hen het water zou ontdekken. Sommige dingen zijn zo vanzelfsprekend, dat ze over het hoofd gezien worden. De taal biedt wat dit betreft een goed voorbeeld. In de jaren vijftig bestond de indruk dat de kennis over dit fenomeen zo ongeveer rond was. De wetenschappers rustten op hun lauweren, maar er was een jongeman, de Amerikaanse linguïst Noam Chomsky, die het water ontdekte. De taalbeschrijvingen uit die tijd waren namelijk zo abstract en complex dat alleen een kleine elite ze kon begrijpen, terwijl elk kind van vijf jaar de taalregels toch feilloos toepast. Chomsky was de eerste die zich verwonderde over deze alledaagse vanzelfsprekendheid.

De gloed in haar ogen en de lichte blos op de wangen, zou je eerder associëren met een tienergesprek over het nieuwste popidool, maar bij de hoogleraar taalbegrip Anne Cutler weerspiegelen zij het pure enthousiasme over het menselijk taalvermogen. Zij geniet zichtbaar van de kunststukjes van de menselijke hersenen en het avontuur om die te ontsluiten. Het heeft haar over de gehele wereld gevoerd, als een moderne nomade van de wetenschap. Als Australische werkt zij voor het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek, een Duitse instelling in Nijmegen. Daarnaast woonde zij tijdens haar loopbaan in de Verenigde Staten en Engeland.

In het prestigieuze F.C. Donderscentrum staat het nieuwste van het nieuwste op het gebied van hersenscan-apparatuur. Onderzoekers uit negen landen doen er onderzoek naar het geheugen, taal, waarneming en ziektes als ME en schizofrenie.

Een hoog IQ lijkt een garantie voor succes. De Amerikaanse IQ-expert Robert J. Sternberg denkt daar heel anders over. Succesvolle intelligentie is meer dan goed zijn in rekenen en taal.

Anno 2002 moeten we het stellen met hersenen die zijn ontwikkeld voor het leven van jager-verzamelaars. De mens is een aangeklede aap, een wildeman in een modern jasje. Maar zijn we werkelijk een slaaf van onze genen?

Wolfskinderen zijn kinderen die lange tijd zonder menselijk contact weten te overleven. Soms gaan ze een relatie aan met dieren, soms leven ze in totaal isolement. Het blijkt dat de wetenschap weinig van ze kan opsteken. Waarom blijven ze toch zo fascineren?

Ze kunnen voetballen, ze bouwen nestjes en ze nemen eenvoudige beslissingen. Robots vertellen ons veel over hoe onze hersenen werken. Maar de menselijke geest kunnen ze nog niet evenaren. 'Ze hebben nu nog de intelligentie van een kakkerlak.'

In de loop van twee miljoen jaar evolutie is de omvang van onze herseninhoud verdrievoudigd. Lange tijd droeg dit energieverslindend brein nauwelijks bij aan de overleving. De menselijke geest is een uit de hand gelopen versiertruc.

Eindeloos veel spelfouten maken, of moeite hebben met het voorlezen van een relatief simpele tekst: dyslectische kinderen moeten heel hard hun best doen bij taken die niet-dyslectici eenvoudig toeschijnen. Het kost de kinderen niet alleen veel energie en werk, zo ontdekte een Amerikaans neurologenteam onder leiding van neuropsycholoog Virginia Berninger, ook hun hersenen leveren een zware inspanning.

Nederlanders zijn zuinig, Belgen dom en Duitsers humorloos. Dit soort stereotypen zijn in enkele gevallen gebaseerd op onze eigen ervaring, maar in de meeste gevallen hebben we ze overgenomen van anderen. In dat proces speelt taal een belangrijke rol, zo toont de Nederlandse psycholoog Daniël Wigboldus aan in zijn proefschrift. Uit zijn onderzoek blijkt dat mensen informatie die overeenkomt met het stereotype veel abstracter beschrijven dan informatie die er niet mee overeenkomt, waarvoor we veel concretere termen gebruiken. Zo zeggen we: 'Die skinhead is agressief', hetgeen suggereert dat dit een persoonlijkheidskenmerk is.

De mens is uniek in het dierenrijk door zijn taalvermogen en intelligentie, en het is verleidelijk een innig verband tussen beide eigenschappen te veronderstellen. (Journal of Experimental Psychology; Animal Behavior Processes, vol. 23, pag. 31-43, 1997) Het was dan ook belangrijk nieuws toen bleek dat chimpansees die bij mensen waren opgegroeid en bepaalde woorden hadden 'geleerd', taken konden oplossen die hun soortgenoten niet aankonden. Zo hadden zij de abstracte begrippen 'hetzelfde' en 'verschillend' onder de knie gekregen en zij konden bij het zien van twee appels twee peren aanwijzen als juiste antwoord en niet een banaan met een mango.

Depressies kunnen op twee manieren worden behandeld: met pillen of praten.@ (APA Monitor, februari 1997) Beide methoden zijn voor een behoorlijke groep patiënten effectief, maar het is nauwelijks mogelijk te voorspellen bij welke van de twee een cliënt het meeste baat heeft. Het is dan ook meestal de voorkeur van de therapeut die de behandelwijze bepaalt. De Amerikaanse psycholoog Gerard Bruder vond een andere manier.

(J. H. A. Kroeze. Het waarnemen van voedsel. Oratie, Landbouwuniversiteit Wageningen, december 1996) Tijdens de biologieles wordt uitgelegd dat de smaak op onze tong zetelt, maar dat is slechts een klein deel van het verhaal. Als we de geur uitschakelen kunnen we zelfs zeer karakteristieke voedingsmiddelen als chocola, koffie en knoflook niet meer thuisbrengen. Proeven doen we met onze neus, maar ook met deze toevoeging is het verhaal nog niet rond. De psycholoog Jan Kroeze legt uit dat ook het geheugen haar steentje bijdraagt aan de smaakwaarneming. Dat blijkt bijvoorbeeld als de reuk wordt uitgeschakeld en proefpersonen een zout- of suikeroplossing te drinken krijgen.

Turkse, Marokkaanse en Antilliaanse kinderen hebben gemiddeld een flinke achterstand op de basisschool, vergeleken met de rest van de kinderen. Staatssecretaris Adelmund van Onderwijs laat de komende twee jaar zestien scholen intensief begeleiden door een legertje deskundigen. Daarmee moet duidelijk worden hoe de leerachterstanden moeten worden aangepakt. Maar is niet al lang duidelijk wat er moet gebeuren?

Steven Pinker is een van die zeldzame fenomenen die wetenschappelijke diepgang en gedegenheid weet te combineren met een prettige schrijfstijl en grote toegankelijkheid. Zijn boek The language instinct uit 1994 was dan ook een groot internationaal succes. Het biedt een uitstekende inleiding in het moderne denken over taal. Terloops trekt hij graag af en toe een heilig huisje omver. Het heeft hem de reputatie van bad boy of language opgeleverd. Pinker: 'Ik heb een aantal controversiële stellingen ingenomen. Zo zijn de meeste grammaticale regels die je op school leert pure onzin. De zogenaamd ongrammaticale zinswendingen die voorkomen in het dialect van de werkende klasse, zouden de officiële taal zijn geweest als de geschiedenis een andere wending had genomen. Op taalkundig niveau is geen sprake van een kwaliteitsverschil, maar sociale factoren bepalen dat dialecten negatief beoordeeld worden. Dat is een algemeen geaccepteerde gedachte binnen de moderne taalkunde, maar het publiek hoort het vaak voor het eerst van mij.'

Toen zijn dochtertje plotseling overleed, verstomde P.F. Thomése. Een jaar later maakte hij met taal zijn gevoelens overzichtelijk en tastbaar.

Marissa denkt dat anderen haar niet aardig vinden. Informatie vervormt en filtert ze zodanig dat het in over eenstemming is met haar negatieve beeld. Als haar collega haar voor een lunch uitnodigt, denkt ze automatisch:

Ray Jackendoff. Taal en de menselijke natuur. Utrecht: Het Spectrum, 1996 Men kan met recht zeggen dat de moderne cognitieve psychologie probeert de anatomie van de menselijke geest te ontrafelen. De Amerikaanse psycholoog Ray Jackendoff illustreert deze gedachte in zijn boek Patterns in the mind. Language and human nature, nu vertaald als Taal en de menselijke natuur, met behulp van een vergelijking met een videorecorder. Bij het opnemen wordt een patroon op de magneetband achtergelaten dat later weer afgelezen kan worden. Hierbij bestaan twee verschillende sporen voor het beeld en het geluid. Een deel van de videorecorder weet alleen raad met het spoor voor het beeld en een ander deel kan alleen uit de voeten met het geluid.