Hij kent alle WK-partijen sinds 1945 uit z’n hoofd, maar naar de supermarkt neemt hij een boodschappenlijstje mee. Een gesprek met de nummer één op de wereldranglijst dammen over zijn fenomenale geheugen, de schier ondraaglijke spanning voor aanvang van een toernooi, de onzekerheid en het weldadige gevoel van succes.

'Rather stupid' was hij volgens de IQ-test op zijn tiende jaar. Nu is hij hoogleraar psychologie, intelligentie-expert en op zoek naar wijsheid. Sternberg, de Lucky Luke van de psychologie: 'Het gaat erom dat je een match vindt tussen jezelf en je omgeving.'Vittorio Busato

Waarom kunnen sommige autisten zo goed rekenen, en ontwikkelen dementerende patiënten soms opeens een tekentalent? Doordat er iets kapot is in hun brein, denkt onderzoeker Allan Snyder. Schakel een hersengebied uit en er komen onvermoede talenten vrij. Dat schept perspectieven.

Een hoog IQ lijkt een garantie voor succes. De Amerikaanse IQ-expert Robert J. Sternberg denkt daar heel anders over. Succesvolle intelligentie is meer dan goed zijn in rekenen en taal.

Ouders proberen tegenwoordig op allerlei manieren hun kind zo slim mogelijk te maken. De markt speelt daar gretig op in. Wat beweegt mensen om van hun pasgeborene een 'superbaby' te maken? En werken al die tips nu echt?

Wat is intelligentie? Het standaardantwoord uit de psychometrie luidt: 'Intelligentie is wat een intelligentietest meet.' Een halfslachtige definitie. De Amerikaan Howard Gardner geeft een ander antwoord: 'Intelligentie is méér dan wat een doorsnee intelligentietest meet.' Waarom zou je je beperken tot taal, redeneren en ruimtelijk inzicht? Volgens hem zijn er wel acht intelligenties, die onafhankelijk van elkaar in specifiek gedrag tot uiting komen. Gardner wijst op de neurologische basis van zijn theorie: 'Bij de verschillende intelligenties, zijn verschillende hersencentra betrokken.'

Emoties vormen de ruggengraat van onze intelligentie. Alleen bij de gratie van ons gevoel kunnen wij verstandige beslissingen nemen en tijdig reageren. Hoog tijd voor het opwaarderen van onze gevoelswereld en de introductie van een nieuw begrip: intelligente emotionaliteit.

'Wil je ver komen, dan moet je talent hebben. Dat geldt bijvoorbeeld voor prestaties op sportief gebied, voor muziek en evenzeer voor schoolse, intellectuele resultaten. Maar de aanwezigheid van talent is op zich niet genoeg. Talent moet je prikkelen om het beter tot zijn recht te laten komen en talent moet je de mogelijkheid geven om te schitteren. Pas dan krijgt 'doptalent' de ruimte om zich tot toptalent te ontwikkelen.'

Schaken, dammen, bridgen en backgammon op wereldniveau. Muziekstukken componeren, wiskundige theorieën bewijzen, actieve vulkanen onderzoeken en kinderen leren lezen. Dat kunnen computers tegenwoordig allemaal. Wie durft nog te zeggen dat computers niet intelligent zijn?

Zijn dieren intelligent? Dat wil zeggen, kunnen ze denken, logisch redeneren of vooruitzien? Veel huisdierbezitters zullen volmondig 'ja' roepen, denkend aan hun poes die zo slim met haar pootjes naar de deurknop reikt als ze naar buiten wil. Blijkbaar beseft het dier waar een deurknop voor dient, hetgeen toch een zekere graad van intelligentie vereist. Wanneer je echter weet dat katachtigen een aangeboren neiging hebben om zich uit te strekken wanneer ze iets voor elkaar willen krijgen, blijkt het slechts 'de aard van het beestje' te zijn. Om een dier intelligent te kunnen noemen, moet het meer laten zien dan alleen genetisch voorgeprogrammeerd gedrag. Ook het aanleren van bepaalde reacties door straf en beloning, is niet genoeg voor het predikaat intelligent.

Kinderen uit grote gezinnen scoren iets lager op intelligentietests, zo is verschillende keren aangetoond. Dit zou komen doordat kinderen uit grote gezinnen de aandacht van hun ouders moeten delen, of doordat het gemiddelde niveau van het 'intellectuele klimaat' afneemt als er veel (kleine) kinderen rondlopen.

Een IQ boven de 130 biedt geen garantie voor een hoog opleidingsniveau. Integendeel, volgens een Frans onderzoek onder 145 hoogbegaafden, studeert slechts veertig procent door na het eindexamen. Negen procent haalt alleen het baccalaur‚at, het Franse eindexamen vergelijkbaar met VWO. De overige hoogbegaafden (51 procent) deden het met zo'n drie jaar middelbaar onder wijs. Een hoog IQ lijkt dus een serieuze risicofactor. De Franse belangenorganisatie voor hoogbegaafde kinderen pleit voor vroege opsporing en begeleiding van hoogbegaafde kinderen binnen het onderwijs. Volgens hen kan men een 'voorlijk' kind herkennen aan een vocabulaire dat erg uitgebreid is voor de leeftijd, bovengemiddelde prestaties, slaapproblemen en gedragingen die niet synchroon lopen met de leeftijd.

Wiskunde is de lakmoesproef op school. Wie er geen moeite mee heeft is intelligent en wie in zijn hoofd geen plaats heeft voor dit abstracte rijk wordt gerangschikt bij de afvallers.

De mens is uniek in het dierenrijk door zijn taalvermogen en intelligentie, en het is verleidelijk een innig verband tussen beide eigenschappen te veronderstellen. (Journal of Experimental Psychology; Animal Behavior Processes, vol. 23, pag. 31-43, 1997) Het was dan ook belangrijk nieuws toen bleek dat chimpansees die bij mensen waren opgegroeid en bepaalde woorden hadden 'geleerd', taken konden oplossen die hun soortgenoten niet aankonden. Zo hadden zij de abstracte begrippen 'hetzelfde' en 'verschillend' onder de knie gekregen en zij konden bij het zien van twee appels twee peren aanwijzen als juiste antwoord en niet een banaan met een mango.

Negentig procent van Nederlandse journalisten zei enkele jaren geleden tijdens een onderzoek dat zij het woord 'zwakzinnig' proberen te vermijden omdat het te beledigend zou zijn. In plaats daarvan gebruiken zij een politiek correcte aanduiding als 'mensen met een verstandelijke handicap'. Deze fijngevoeligheid is echter niet besteed aan de psychologe en historica Inge Mans van het Trimbos-instituut in Utrecht. Zij heeft zich als een van de eersten verdiept in de positie van zwakzinnigen in de laatste vijf eeuwen en gebruikt de gangbare termen uit de verschillende tijdperken zonder terughoudendheid: woorden als zot, idioot en imbeciel komt de lezer op elke pagina van haar boek Zin der zotheid tegen en ook de rare hoofden, schele ogen en eeuwige snotneuzen worden niet onder het tapijt geveegd.

'Negers zijn dom, wellustig, lui en immoreel. Op de evolutionaire ladder bevinden zij zich ergens halverwege de orang-oetang en de blanke mannen. Ze zijn net zo minderwaardig als vrouwen.' Wie dergelijke uitspraken optekent uit de mond van de Glimmermaats uit deze wereld kan dat schouderophalend afdoen.

Een hoge IQ-score lijkt heel begerenswaardig. Maar een garantie voor succes is het niet. Waarom kennis nuttiger is dan intelligentie.

Een uurtje eerder opstaan voor die belangrijke test? Niet doen: lekker een hele nacht doorslapen, levert meer op dan u denkt.

Lang heeft men gedacht dat intelligentie een vaststaand gegeven is: je bent dom of slim en daar kun je verder niet veel aan veranderen. Slimmerds zijn daar inmiddels van teruggekomen: door de grijze massa op de juiste wijze te stimuleren, kun je wel degelijk intelligenter worden. De psychologische literatuur bevat een hele reeks tips. De prettigste geven we hier alvast: ga meer dagdromen.

Als u weet dat vijftig procent van de mensen een IQ heeft tussen 90 en 110, hoe hoog schat u uw eigen IQ dan in? Het zou een interessante vraag zijn voor een enquête. De meeste mensen zullen zichzelf hoger inschatten dan het gemiddelde van 100, wat per definitie niet kan. Maar het gemiddelde betekent in dit verband voor velen: tot de middelmaat behoren. Daar steek je pas bovenuit met een IQ van 140.