Negentien was Wouter Van Geyte toen zijn leven tot stilstand kwam. Een val van een dak, pats, op zijn hoofd – en weg was zijn korte­termijn­geheugen. Wouter, nu 23, onthoudt niets sinds het ongeluk met het dak. ‘Ongeluk? Dak?’

Het stille geheugen, het werkgeheugen, het auto­biografische geheugen: doordat de archiefkast in ons hoofd zo efficiënt ­georganiseerd is, kunnen we tegelijk ­fietsen en onthouden wat we willen eten. Zo traint u de vijf geheugensystemen.

Bea Jacobs (43) verloor haar geheugen na een auto-ongeluk. In één klap waren vijftien jaar herinneringen gewist. ‘Ik vroeg: “Wie is die aardige meneer die hier steeds komt met zijn kinderen? Werkt die hier?” Toen werd pas duidelijk dat ik mijn man niet herkende.’

Je weet dat het onzin is, maar dat uitzicht op zee komt je zó bekend voor dat je zou zweren dat je hier eerder bent geweest. Bedrieglijke spelletjes van het geheugen? Of loopt er elders iets spaak in het brein?

Niemand herinnert zich zijn geboorte, of de kleur van de lakentjes in de kinderwagen: onze eerste bewuste herinnering dateert meestal van na ons derde jaar. Toch hebben kleine kinderen een uitstekend geheugen. Waarom blijft ons dan niets bij van onze vroegste jeugd?

Wat is er aan de hand met een patiënt die nog wel kan hoofdrekenen, maar geen adres kan onthouden? Op de geheugenpoli in het AMC zoeken neurologen het heel precies uit. ‘Kunt u mij vertellen welke voorwerpen ik u een tijdje geleden op de foto’s heb laten zien?’

Elke maand bezoekt Psychologie Magazine een cursus op het gebied van persoonlijke ontwikkeling. De vraag 'Wat heb ik eraan?' staat centraal. Deze maand: een cursus breintraining.

Studeren is een vak apart. Of je nu eindexamen doet op de middelbare school, je voorbereidt op tentamens in het voortgezet hoger onderwijs, een opleiding volgt naast je baan, een aantal essentiële zaken komt altijd terug. Hoe deel je het beste je tijd in, wat kenmerkt je leerstijl, hoe gebruik je optimaal je geheugen, hoe maak je een multiple choice-tentamen? Bewust stilstaan bij je eigen manier van studeren, werkt heel inzichtelijk.

expositie

Slecht nieuws voor XTC-gebruikers. Wat eerder is gebleken uit onderzoek met ratten en apen, is bevestigd bij mensen: regelmatig XTC-gebruik kan leiden tot hersenbeschadiging en geheugenverlies.

Net als boksers, kunnen voetballers hersenletsel oplopen en dit kan op de lange duur leiden tot neurologische of neuropsychologische klachten. Professioneel boksen mag dan wel vele malen gevaarlijker zijn dan voetballen, een betere aanpak van hoofdletsel zou bij voetballen niet mogen ontbreken.

In creatieve therapie gaat een cliënt op zoek naar zijn verleden, om daar met behulp van muziek, toneel of beelden uitdrukking aan te geven. Het gaat niet om de creatieve maar om de authentieke prestatie. Doel is het verleden te integreren in het heden, om te zoeken hoe je diegene geworden bent die je bent. Volgens Truus Wertheim-Cahen (55), een autoriteit op het gebied van creatieve therapie bij vroegere Indische kampkinderen, is de therapie ook zeer geschikt voor hulp aan vluchtelingen.

Neurowetenschappers zijn in staat globaal aan te geven hoe het brein van een kunstenaar werkt. Kunstenaars kijken - hoe kan het ook anders - heel anders tegen de materie aan. Impressies uit de wetenschap en uit de kunst.

Lang heeft men gedacht dat intelligentie een vaststaand gegeven is: je bent dom of slim en daar kun je verder niet veel aan veranderen. Slimmerds zijn daar inmiddels van teruggekomen: door de grijze massa op de juiste wijze te stimuleren, kun je wel degelijk intelligenter worden. De psychologische literatuur bevat een hele reeks tips. De prettigste geven we hier alvast: ga meer dagdromen.

In het decembernummer deed ik een oproep aan lezers mij hun plotselinge inzichten uit hun kinderjaren toe te sturen. Als voorbeeld gaf ik het plotselinge bewustzijn 'iemand te zijn', een unieke persoon met een eigen leven, niet meer samenvallend met dat van anderen.

Stel dat alles wat u meemaakt na een paar minuten uit uw geheugen verdwijnt en dat elke ervaring volstrekt nieuw is. Dat lijkt een opwindende gedachte, maar in werkelijkheid zou uw leven geruïneerd zijn. U zou met niemand een persoonlijke relatie kunnen opbouwen, niet op een normale manier kunnen communiceren en leren zou onmogelijk zijn. Niet alleen uw cognitieve capaciteiten zouden lijden onder het gebrek aan geschiedenis, ook de emotionele kant van uw bestaan zou zijn reliëf verliezen. Zonder het vermogen om ervaringen in tijd, ruimte en perspectief te plaatsen, verliezen zelfs alledaagse dingen hun betekenis.

Wilt u succesvol zijn in uw carrière en in relaties? Wilt u iets bijzonders bereiken in het leven? Deze site helpt u 'to think your way to an excellent life!'. De bedoeling is om 'hersengereedschap' aan te bieden, waarmee u bijvoorbeeld uw creativiteit kunt verhogen, het geheugen verbeteren en stress leert hanteren. Amerikaanse termen als high performance en goalsetting wekken dan wel onze typisch Nederlandse achterdocht op, maar de site geeft net genoeg waardevolle informatie om niet direct af te haken.

Onze huidige kennis van de psychologie zou niet bestaan zonder het gedreven onderzoekswerk van vroegere psychologen. Ook al komt dat werk ons nu vaak vreemd voor. Deze maand: frenologie.

In vitamineshops, supermarkten, drogisterijen, op websites: overal kun je tegenwoordig breinpilletjes kopen. Veel mensen zijn er gek op. Ze kopen er intelligentie, concentratie, geheugenverbetering, een positieve stemming of kalme gedachten mee. Maar werkt het wel?

Ze kunnen voetballen, ze bouwen nestjes en ze nemen eenvoudige beslissingen. Robots vertellen ons veel over hoe onze hersenen werken. Maar de menselijke geest kunnen ze nog niet evenaren. 'Ze hebben nu nog de intelligentie van een kakkerlak.'

Een chip in onze hersenen die onze denkprocessen en intiemste gevoelens kent: dat kan misschien binnenkort. Onverdraaglijk en een schending van de privacy, of moeten we er maar vast aan wennen?

De combinatie van chips en zenuwweefsel kan tegenwoordig uitkomst bieden bij ernstige kwalen als doofheid, de ziekte van Parkinson en een dwarslaesie. Deze vorm van neurtechnologie kan in de toekomst nog veel verder gaan met de implantatie van een neurochip in het brein. Een extra intern geheugen en uitbreiding van onze cognitieve vermogens zouden tot de mogelijkheden behoren. Dat klinkt natuurlijk aanlokkelijk, maar het is wel zaak dergelijke ontwikkelingen kritisch te volgen, want het is nog maar de vraag of de implantatie van neurochips een goede of een kwalijke ontwikkeling is.

Een pilletje tegen de pijn. Het klinkt misschien gemakkelijk of oppervlakkig, maar het zou een uitkomst zijn voor mensen die gebukt gaan onder een traumatisch verleden. Psychiater Roel Witte doet onderzoek naar de vraag of het antidepressivum paroxetine de verschijnselen van de posttraumatische stress-stoornis kan bestrijden. 'Een pil is natuurlijk niet zaligmakend, maar elke gemiste kans is bij zo'n ingrijpende stoornis doodzonde.'

We hebben op het gebied van hersenonderzoek technisch grote vorderingen gemaakt, maar begrijpen we nu ook de werking van het menselijk brein? En in het bijzonder wat hersenen en geest precies met elkaar te maken hebben? Hoe chemische signalen bijvoorbeeld gedachten, taal of herinneringen worden? De Schotse kunstenares Elsa Stansfield, van het kunstenaarsduo Stansfield/Hooykaas, geeft een bondig antwoord: 'We have an image of the inside without insight.' Het internationaal vermaarde duo maakt al sinds de jaren zeventig video-installaties waarin de wonderen van de wetenschap, de natuur en de mens een grote rol spelen.

Jill Price (43) heeft een supergeheugen. Elke seconde uit haar leven staat in haar hoofd gegrift. Herinneringen dringen zich continu op en dat kan hels zijn. 'Ik zit wel twintig keer per dag aan het sterfbed van mijn man.'

Geheugendeskundige Elizabeth Loftus houdt zich bezig met herinneringen aan seksueel misbruik. Beter gezegd: válse herinneringen, vaak bij het ‘slachtoffer’ ingeprent door hun therapeut. Sommige mensen kunnen haar bloed wel drinken, maar Loftus weet dat ze onschuldige mensen uit de cel heeft gered. ‘Dat geeft me veel voldoening.’

Psychotherapie is gebaseerd op het principe dat het heilzaam is om over de eigen moeilijkheden te praten. In het verlengde hiervan ligt de methode om mensen over de meest traumatische gebeurtenis in hun leven te laten schrijven. De resultaten zijn overwegend positief. Wie zijn ergste ervaringen aan het papier toevertrouwt, voelt zich direct na afloop rot, maar in de maanden erna juist beter. Dit leidt zelfs tot een meetbare afname van het aantal bezoeken aan de dokter.

Dat in onze ogen alle Japanners op elkaar lijken, is bekend. Dit komt doordat wij de kleur en structuur van het haar, de kleur van de ogen en de tint van de huid als belangrijke informatiebronnen gebruiken om iemand te herkennen. Japanners hebben nu eenmaal vaak zwart, stijl haar, bruine ogen en een lichtbruine gelaatskleur. Nu blijkt uit onderzoek van de Amerikaanse psycholoog Nathan Doty dat wij niet alleen moeite hebben met het herkennen van mensen van een ander ras, maar met iedereen die een andere nationaliteit heeft dan wijzelf. Mensen herkennen hun landgenoten in 91 procent van de gevallen nadat ze ze één keer hebben gezien, terwijl ze buitenlanders slechts in 37 procent van de gevallen herkennen. Zo hadden Engelsen moeite met het onderscheiden van Amerikanen en omgekeerd. Dit geldt zowel voor gezichten als voor spraak.

Een van de redenen om aan het waarheidsgehalte van eerst verdrongen en later weer hervonden herinneringen aan seksueel misbruik te twijfelen, is het feit dat zij later soms weer herroepen worden. De betrokkene heeft achteraf het idee dat zijn fantasie een loopje met hem heeft genomen.

Een goede metafoor kan psychologische kennis inzichtelijk maken, maar een slechte schept verwarring. De geheugendeskundigen Elizabeth Loftus en Willem Albert Wagenaar stellen bijvoorbeeld dat je iets herinneren niet vergelijkbaar is met het opnieuw afdraaien van een oude videofilm. Deze vergelijking suggereert ten onrechte dat de herinnering een betrouwbare weergave is van het verleden, terwijl talloze experimenten hebben aangetoond dat de geheugeninhoud sterk kan veranderen.

(J. H. A. Kroeze. Het waarnemen van voedsel. Oratie, Landbouwuniversiteit Wageningen, december 1996) Tijdens de biologieles wordt uitgelegd dat de smaak op onze tong zetelt, maar dat is slechts een klein deel van het verhaal. Als we de geur uitschakelen kunnen we zelfs zeer karakteristieke voedingsmiddelen als chocola, koffie en knoflook niet meer thuisbrengen. Proeven doen we met onze neus, maar ook met deze toevoeging is het verhaal nog niet rond. De psycholoog Jan Kroeze legt uit dat ook het geheugen haar steentje bijdraagt aan de smaakwaarneming. Dat blijkt bijvoorbeeld als de reuk wordt uitgeschakeld en proefpersonen een zout- of suikeroplossing te drinken krijgen.

Psychologie Magazine neemt de kenners van het menselijk gedrag mee naar de bioscoopDe filmEternal sunshine of the spotless mindMet: Jim Carrey, Kate Winslet, Kirsten Dunst, Elijah WoodScenario: Charlie KaufmanRegie: Michael GondryDe deskundigeProf. dr. Douwe DraaismaGeheugenexpert, schrijver van o.a. Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt

Wie zijn hersens goed gebruikt, kan langer plezier hebben van z’n grijze bovenkamer, en krijgt minder snel de ziekte van Alzheimer.

Je geheugen is je leven, stelde Suzanne Weusten, de adjunct-hoofdredacteur van het Financieel Economisch Magazine, in een vorig nummer van Psychologie. Veel mensen realiseren zich dat echter pas als zij door een ongeluk of ziekte niet langer achteloos gebruik kunnen maken van het fantastische archief in hun hersenen. Zij vergeten wat tegen hen gezegd is, kunnen niet meer op namen komen, raken alles kwijt, vertellen telkens hetzelfde verhaal of verdwalen in de stad waar zij zijn opgegroeid.