Printversie

Robert Sternberg: 'Succesvol intelligente mensen kennen hun sterke en zwakke kanten'

'Rather stupid' was hij volgens de IQ-test op zijn tiende jaar. Nu is hij hoogleraar psychologie, intelligentie-expert en op zoek naar wijsheid. Sternberg, de Lucky Luke van de psychologie: 'Het gaat erom dat je een match vindt tussen jezelf en je omgeving.'Vittorio Busato

Zijn boek Successful Intelligence is opgedragen aan Alexa, zijn onderwijzeres van toen hij tien was. Sternberg: 'Toen ik het slecht deed op school, dachten mijn leraren n ikzelf dat ik dom was. Dat werd een selffulfilling prophecy. Maar Alexa zag veel meer in me en heeft zo werkelijk mijn leven veranderd. Zij stimuleerde me om echt het beste te geven dat ik in me had. Door de lat hoog te leggen, daagde ze me uit om uit te blinken en met minder niet tevreden te zijn. Daar pluk ik tot op de dag van vandaag de vruchten van.'

Robert Sternberg (51) is hoogleraar psychologie aan de Yale-university in New Haven, Connecticut, één van de meest prestigieuze universiteiten in de Verenigde Staten. Hij is de Lucky Luke van de psychologie: hij schrijft sneller dan zijn schaduw. Er staan meer dan achthonderd wetenschappelijke publicaties op zijn naam - en niet bepaald de minste. Zijn artikelen verschijnen in toptijdschriften, zijn boeken bij gerenommeerde uitgeverijen. Zijn wetenschappelijke werk is meermalen bekroond. Hij staat in Who is Who in America en dan ben je in het land van de onbegrensde mogelijkheden als wetenschapper echt een beroemdheid. De vraag naar het geheim van zijn enorme productie irriteert hem. 'Nee, ik heb geen ghostwriters. Ik ben geen workaholic. Ik werk gewoon erg snel. Het meeste schrijf ik in vliegtuigen en ik reis erg veel voor mijn werk. Next question please.'

Intelligent scheiden

Sternbergs werk is niet in het Nederlands vertaald, terwijl hij toch bijzonder helder en toegankelijk schrijft, haast literair, geestig, hier en daar provocerend. Zijn artikelen zijn doorspekt met tal van aansprekende anekdotes en voorbeelden uit het alledaagse leven. Hij publiceert over onderwerpen als leermoeilijkheden, de liefde, creativiteit, haat, wijsheid, denkstijlen, maar veruit het meeste over intelligentie.

'Intelligentie heeft te maken met slagen in het leven, met succes, afhankelijk van wat er in jouw cultuur onder succes wordt verstaan. Dat noem ik succesvolle intelligentie. Succes vol intelligente mensen weten wat hun doelstellingen zijn, en maken deze waar. Intelligentie heeft ook veel te maken met het vinden van de juiste omgeving, met het eventueel veranderen daarvan en het flexibel aanpassen daaraan. Stel je voelt je absoluut niet gelukkig in een bepaalde baan of relatie. Het lukt je niet een acceptabele balans tussen jezelf en die omgeving te vinden. Dan zijn het nemen van een nieuwe baan of het stoppen met die relatie intelligente beslissingen. Succesvol intelligente mensen kennen hun sterke en hun zwakke punten. Ze weten heel goed wat ze niet willen en waar ze niet mee door moeten gaan. Ze vertonen ook geen uitstelgedrag.'

In de jaren negentig introduceerde Sternberg de term succesvolle intelligentie in zijn intelligentietheorie, die uit drie componenten bestaat. Je bent pas succesvol intelligent als je zowel analytisch, creatief als praktisch intelligent handelt. Analytische intelligentie is het vermogen om problemen op te lossen en de kwaliteit van ideeën te beoordelen, creatieve intelligentie het vermogen om uberhaupt goede problemen en ideeën te formuleren. En praktisch intelligent ben je als je die ideeën ook effectief in je alledaagse leven weet te gebruiken. Dit vraagt om een doelgerichte en succesvolle aanpassing aan de omgeving en is dus ook sterk afhankelijk van de soort cultuur waarin je leeft. Het vergt immers andere vaardig heden je staande te houden in een getto dan in een villawijk in Aerdenhout.

'Belangrijk is dat je ontdekt waar je goed in bent, waar je je echt voor kunt motiveren. Je kunt wel musicus willen worden, maar om daar je geld mee te verdienen moet je echt heel goed zijn. Om professioneel computerprogrammeur te worden hoef je helemaal niet zo goed te zijn. Het is dus een kwestie van je aandacht en energie richten op datgene waar je goed in bent. Zo haal je veel meer uit jezelf.

'Iemand met een hoog iq is niet noodzakelijk hoogbegaafd. Niemand is overal goed in. Wat begaafde mensen net iets meer onderscheidt, is dat ze beter weten op welk terrein ze hun meest succesvolle bijdrage kunnen leveren. Of dat nu als journalist is, als psycholoog, of als vuurvreter. Het gaat erom dat je een match vindt tussen jezelf en je omgeving. Er zijn zoveel mensen die hun hele leven daar naar op zoek zijn. Ik zie dat ook als de belangrijkste taak van ouders en leraren, dat ze je helpen datgene te vinden waar je jouw bijdrage kunt leveren. Zo'n match zorgt voor zoveel meer tevredenheid en geluk in je leven. Je moet goed bij jezelf nagaan wat je sterke en je zwakke kanten zijn, en voor jezelf uitmaken of je werkelijk het beste van je leven maakt. Neem je eigen beslissingen, sta achter je keuzen en laat je niet teveel leiden door wat anderen zeggen wat je moet doen. En bedenk dat je je omgeving in grote mate zelf naar je hand kunt zetten.'

De gymschoenen van de octopus

Sternberg is niet tegen iq-tests, maar vindt ze erg beperkt. Met een iq van 80 zul je hoogstwaarschijnlijk geen natuurkundige worden. Maar het is beslist niet zo dat mensen met een hoog iq diegenen zijn die slagen in het leven. De iq-score is misschien wel stabiel, maar intelligentie kun je gedurende je leven juist in belangrijke mate ontwikkelen. De ware meting van intelligentie is volgens Sternberg niet een testscore, maar iemands bereidheid zijn of haar talenten te ontwikkelen. De traditionele iq-tests zijn te academisch en meten te weinig aspecten van de creatieve en praktische intelligentie.

'Met mijn onderzoeksgroep heb ik verschillende meetinstrumenten ontwikkeld, en ik zeg er direct bij dat geen daarvan perfect is. Voor de analytische aspecten gebruiken we bijvoorbeeld een vragenlijst die vaardigheden in informatieverwerking meet. De praktische intelligentie stellen we vast aan de hand van scenario's, beschrijvingen van alledaagse problemen op bijvoorbeeld het werk. Daarvoor moet dan een oplossing worden gegeven. Voor het bepalen van de creatieve intelligentie laten we mensen korte verhalen schrijven met titels als 'De gymschoenen van de octopus' of 'De aarde bezien vanuit een insect', of een advertentie ontwerpen voor Brusselse spruitjes. Of we laten mensen een onderzoeksvoorstel maken hoe je kunt ontdekken of er buitenaardse wezens op aarde leven. We proberen zelf in elk geval creatief te zijn in het bepalen van iemands intelligentie.

'Het valt me tegen dat binnen de cognitieve psychologie zo weinig cross-cultureel onderzoek wordt gedaan. Te veel onderzoekers generaliseren te makkelijk en concluderen te snel dat iets algemeen geldig zou zijn. In de Verenigde Staten correleert praktische intelligentie bijvoorbeeld positief met iq, maar in Kenia juist weer negatief. Een cultuurvrije intelligentietest zal er dan ook nooit komen, want wat intelligent is in de ene cultuur, kan buitengewoon dom zijn in een andere. In Amerika of Nederland kun je een prijs van een organisatie krijgen voor je goede politieke ideeën, terwijl diezelfde ideeën in een dictatuur je dood kunnen betekenen. Je hebt verdomd weinig aan een hoge iq-score als je bijvoorbeeld in een primitieve jagersmaatschappij leeft. Dan tellen heel andere vaardigheden. Braziliaanse straatkinderen passen heel geavanceerde rekenstrategieën toe bij hun verkoop op straat. Vraag ze in een schoolklas rekensommen op te lossen, dan lukt hen dat nauwelijks. Mensen zouden eens in een totaal andere omgeving moeten leven om te ervaren hoe cultuurafhankelijk intelligentie is.'

Oud en wijs?

Personen die Sternberg bij uitstek succesvol intelligent vindt zijn mensen als Winston Churchill, Mahatma Ghandi, Martin Luther King, Moeder Theresa, Aung San Suu Kyi en Nelson Mandela. 'Dat zijn succesvol intelligente mensen, maar ze zijn ook wijs. Door dergelijke mensen ben ik geïnspireerd onderzoek te gaan doen naar wijsheid. Mensen kunnen namelijk succesvol intelligent zijn, maar bepaald niet wijs. Dictators als Mobutu of Saddam Hussein voldoen prima aan het beeld van succesvol intelligente mensen die hun omgeving volledig beheersen. Maar wijsheid heeft te maken met waarden, met in balans weten brengen van je eigen waarden met die van anderen, en dat ten behoeve van het common good. Wie zo handelt, is waarschijnlijk niet alleen succesvol intelligent, maar vooral heel wijs.'

Sternbergs onderzoeksgroep heeft onlangs veel geld gekregen om onderwijsprogramma's op lagere scholen te implementeren, die wijsheid bij jonge kinderen moeten stimuleren. Ze leren hun talenten niet alleen ten behoeve van hun eigen succes te ontwikkelen, maar ook hoe ze die talenten kunnen inzetten om anderen optimaal te stimuleren. 'Hopelijk leidt dat op den duur tot een betere, minder egocentrische wereld. Dat is iets waar ik me met hart en ziel voor wil inzetten. Ik ben net de vijftig gepasseerd. De tweede helft van mijn carrière hoop ik met mijn werk niet alleen wetenschappelijke maar vooral maatschappelijke impact te krijgen.'n

www.yale.edu/rjsternberg/rjstern.htm