Printversie

Ontwikkel je intelligentie - Robert Sternberg

Een hoog IQ lijkt een garantie voor succes. De Amerikaanse IQ-expert Robert J. Sternberg denkt daar heel anders over. Succesvolle intelligentie is meer dan goed zijn in rekenen en taal.

Robert Sternberg, hoogleraar psychologie aan de Yale University, vindt zichzelf een bofkont. Hij heeft allerlei onderscheidingen gekregen, meer dan achthonderd publicaties op zijn naam staan en heeft ongeveer tien miljoen dollar aan subsidies ontvangen voor zijn onderzoeksactiviteiten. Hij is lid van de American Academy of Arts and Science en staat vermeld in Who's Who in America. Hij is met een geweldige vrouw getrouwd en heeft twee heerlijke kinderen.

Alles tiptop in orde in het leven van die Sternberg, zou je denken. Toch leek het er voor hem heel wat slechter uit te gaan zien toen hij klein was. Het klinkt misschien vreemd, maar de man die nu in één adem wordt genoemd met illustere iq-psychologen als Alfred Binet, Charles Spearman, David Wechsler, Louis Thurstone en Howard Gardner, kon als kind niet meekomen in de klas. Van de iq-tests die hij kreeg voorgeschoteld, bakte hij helemaal niks.

Aan deze vernederende ervaringen heeft hij achteraf gezien zijn carrière te danken. 'Ik kwam er op de basisschool al achter', aldus Sternberg, 'dat, als ik al zou slagen in het leven, dit niet kwam door mijn iq. En korte tijd later kwam ik er bovendien achter dat het behalen van lage scores op een traditionele intelligentietest, succes niet uitsluit, noch dat hoge scores succes garanderen.' Het waren deze eigenzinnige opvattingen die Sternberg ertoe aanzetten om zijn zoektocht naar échte intelligentie te beginnen. Want écht intelligent ben je volgens hem niet als je, zoals van oudsher wordt gedacht, goede reken- en taalvaardigheden hebt, maar als je in staat bent om succes te behalen in je leven. Vandaar dat Sternberg het begrip 'succesvolle intelligentie' heeft geïntroduceerd.

Spijkers met koppen

In zijn nieuwste boek, Succesvolle intelligentie. Hoe praktische en creatieve intelligentie succes bepalen, veegt Sternberg de vloer aan met traditionele iq-tests. Deze meten volgens hem alleen de analytische intelligentie van mensen, zoals het onthouden van feiten en logisch redeneren. Wie dat goed kan, beschikt volgens Sternberg slechts over 'inerte intelligentie'. Inerte intelligentie kan zorgen voor indrukwekkende schoolprestaties, maar is uiteindelijk niet datgene wat leidt tot een doelgerichte actie of beweging. Nee, waar het in het echte leven om gaat is het soort intelligentie dat je nodig hebt om doelen te kunnen bereiken, om spijkers met koppen te kunnen slaan.

Sternberg is onthutst over de vele scholen en universiteiten die nog steeds traditionele intelligentietests gebruiken om te bepalen of iemand wel of niet wordt toegelaten. Hij schrijft: 'Het idee om iq in verband te brengen met prestaties in het leven is ondoordacht, want iq is een bijzonder slechte voorspeller van wat men uiteindelijk presteert in het leven. Wij zorgen er zelf voor dat het iq steeds belangrijker wordt door het leven van onze kinderen erdoor te laten bepalen. Dit begint al op de basisschool met scores voor iq-tests en soortgelijke tests. Het kind dat ooit misschien een groot schrijver zou zijn geworden, krijgt niet eens de kans om de verbale vaardigheden te ontwikkelen waardoor hij zichzelf kan waarmaken. Waarom niet? Omdat hij ooit in groep drie een leestest verknalde.'

In navolging van Sternberg gaan in Nederland nu ook steeds meer stemmen op om de grote invloed van de gangbare intelligentietests niet langer te accepteren. Daltonscholen, Montessorischolen, Vrije Scholen, de Freinetbeweging en de Academie voor Ontwikkelingsgericht Onderwijs schreven eind januari een brief aan alle zevenduizend Nederlandse basisscholen, waarin ze opriepen om de Cito-eindtoets voor groep 8-leerlingen te boycotten. De oproep vond weerklank: ongeveer achthonderd scholen doen mee aan de boycot. De basisschooldirecteuren zijn het beu dat sommige middelbare scholen alleen nog maar naar de Cito-score kijken bij de toelating van nieuwe leerlingen. Ze vinden dat het advies van de basisschool – waarin ondermeer werkhouding en interesses van het kind worden aangegeven – veel zwaarder zou moeten wegen, en dat meer aspecten in ogenschouw moeten worden genomen dan alleen de taal- en rekenvaardigheden die door de Cito-toets worden gemeten.

Bijdehand

Maar wat voor vaardigheden heb je dan wel écht nodig, wil je slagen in het leven? Robert Sternberg zet ze in zijn nieuwe boek uitgebreid uiteen. Volgens hem is er niet zoiets als een 'g-factor', de general intelligence factor, die verantwoordelijk is voor iemands capaciteiten. Hij gaat ervan uit dat intelligentie bestaat uit drie componenten: analytische intelligentie, creatieve intelligentie en praktische intelligentie. Deze kunnen binnen één persoon ongelijk verdeeld zijn: iemand die hoge cijfers haalt op school, kan in de praktijk heel onhandig zijn. Volgens Sternberg houden de drie componenten verband met elkaar, en wil je echt succes hebben, dan moeten ze met elkaar in evenwicht zijn. Sternberg: 'Voor het oplossen van problemen en de beoordeling van de kwaliteit van ideeën, is een analytisch denkvermogen vereist. Creatieve intelligentie is nodig om problemen en ideeën goed te kunnen formuleren. Praktische intelligentie is vereist om ideeën en analyses elke dag op een doeltreffende wijze te kunnen gebruiken.'

Sternberg haalt het voorbeeld aan van zijn studente Celia: ze had middelmatige cijfers en was niet bijster creatief, maar toen za na haar studie ging solliciteren, wilde iedereen haar hebben. Celia bleek namelijk over een grote praktische intelligentie te beschikken: ze zocht uit wat ze moest doen om ergens in de smaak te vallen, en vervolgens liep iedereen met haar weg. Ze wist precies wat ze wel en niet moest zeggen in een sollicitatiegesprek, hoe ze met mensen moest omgaan en hoe ze haar werk moest doen. Ze hield zich staande door haar gebrek aan analytische intelligentie te compenseren met bijdehand gedrag. Een andere student van Sternberg overkwam het omgekeerde: hij was briljant, maar door zijn arrogante houding wilde geen werkgever hem aannemen. 'Hij bezat geen greintje praktische intelligentie', aldus Sternberg.

Ander werk zoeken voor je baas

Sternbergs concept van analytische intelligentie (hetzelfde als wat wordt gemeten met een gangbare iq-test) is natuurlijk wel een basisvoorwaarde, wil iemand succesvol intelligent zijn. Immers, je hebt je analyserende vermogen nodig bij het vinden van goede oplossingen voor problemen. Je moet namelijk problemen kunnen herkennen, ze helder kunnen definiëren, een oplossingsstrategie kunnen uitdenken, informatie juist kunnen interpreteren, weten wat je capaciteiten zijn en hoe je die het best kunt benutten, en jezelf kunnen evalueren.

Al met al zul je daar een aardig eind mee komen, maar je brengt het er beter vanaf wanneer je daarnaast creatief en praktisch bent ingesteld. De creativiteit van succesvol intelligente mensen zit hem ondermeer in het feit dat ze risico's durven nemen en in staat zijn een probleem van een heel andere kant te bekijken, waardoor de oplossing zich soms zomaar aandient. Als je bijvoorbeeld niet overweg kunt met je baas, kun je ontslag nemen, maar je kunt ook ander werk zoeken voor je baas. Een simpele omkering kan wonderen doen.

Is succesvolle intelligentie een onveranderlijke eigenschap van de mens, zoals van het ouderwetse iq wordt beweerd? Nee, het is te leren, zegt Sternberg. Hoe? Door iets op te steken van de ervaring die je opdoet. Door in de gaten te krijgen hoe je je moet aanpassen aan de omgeving waarin je verkeert, of door in te zien hoe je die omgeving aan jezelf kunt aanpassen. Wie promotie wil maken op z'n werk, moet niet volgens het boekje te werk gaan, maar erachter proberen te komen hoe dat soort dingen 'geritseld' worden binnen het bedrijf. Wie weet hoe het werkt, is succesvol intelligent. n

Het IQ is een momentopname

Jeannette van Oostveen is psycholoog in de geestelijke gezondheidszorg en psychodiagnostisch onderzoek is onderdeel van haar werkzaamheden: 'Ik ben het met Sternberg eens dat succesvolle intelligentie meer is dan wat een traditionele IQ-test meet. Sternberg noemt analytische, creatieve en praktische kwaliteiten bepalend voor persoonlijk en professioneel succes. Ik vind dat daarmee emotionele kwaliteiten, zoals zelfwaardering, motivatie en zelfbeheersing, onderbelicht worden.

Het valt mij vaak op dat mensen graag hun IQ willen weten. Ik leg ze dan uit waarom dat niet zo interessant is. Het is belangrijker dat je erachter komt hoe je als mens in elkaar zit. Wil je slagen in een baan, dan moet het een baan zijn die bij jou en bij je kwaliteiten past. Mensen die succes hebben in het leven, beschikken over kwaliteiten die niet uit een IQ-test alleen te halen zijn. Ze tonen initiatief, zijn doorzetters, eerder pro-actief dan reactief ingesteld, zijn gemotiveerd, zorgen goed voor hun lichaam en hebben greep op zichzelf en hun omgeving. In de intakegesprekken en tijdens het onderzoek besteed ik aan deze aspecten ruim aandacht, om zo een goed totaalbeeld te krijgen van de persoon.

Het is niet zo dat ik IQ-tests per definitie overbodig vind, als ze maar verantwoord en professioneel gebruikt worden naast ander onderzoeksmateriaal. Het gevaar blijft dat er te veel waarde wordt gehecht aan een cijfer dat is bepaald in een momentopname. Hetzelfde geldt voor de waarde die aan de huidige Cito-toets wordt gehecht. Die bepaalt vaak in een te vroege levensfase waar leerlingen leertechnisch wel en niet toe in staat zijn.

Het zou verantwoorder zijn als scholen per vak meer aandacht besteden aan leer- en geheugenstrategieën, zoals methoden om kennis te structureren. Als ik leerlingen en studenten inzicht geef in de werking van hun hersenen in relatie tot dergelijke strategieën, blijkt uit hun reacties vaak verrassing en ongeloof: "Waarom heb ik dat niet op school geleerd?" Daarna blijken ze wat betreft het leren veelal meer te kunnen dan ze ooit gedacht hadden en dan de Cito-toets had voorspeld!'

TEST: Bent u succesvol intelligent?

• Succesvolle intelligentie. Hoe praktische en creatieve intelligentie succes bepalen, Robert J. Sternberg, Lisse: Swets & Zeitlinger, isbn 90 265 16940, € 24,-