Printversie

Het defect van een genie - brein

Waarom kunnen sommige autisten zo goed rekenen, en ontwikkelen dementerende patiënten soms opeens een tekentalent? Doordat er iets kapot is in hun brein, denkt onderzoeker Allan Snyder. Schakel een hersengebied uit en er komen onvermoede talenten vrij. Dat schept perspectieven.

Stelt u zich eens voor: u zet een apparaatje op uw hoofd, net iets boven uw linkeroor. U drukt op een knop, hoort een licht zoemend geluid en… opééns kunt u heel goed tekenen, heeft u de oplossing voor een ingewikkeld probleem, en ziet u dat er een lelijke spelfout staat in die belangrijke sollicitatiebrief! Zou dat niet geweldig zijn? In de toekomst is het niet eens ondenkbaar. Het apparaatje is nog niet te koop, maar de vooruitstrevende Australische natuurwetenschapper Allan Snyder heeft er al eentje in zijn laboratorium.

Snyder gebruikt het om een hersengebied tijdelijk uit te schakelen, en zo ongekende talenten in zijn proefpersonen naar boven te halen. Iedereen kent de voorbeelden van autisten met een uitzonderlijk talent. De savants, die een ingewikkeld pianostuk na één keer luisteren foutloos kunnen spelen, of een gothische kathedraal na één keer zien zeer gedetailleerd kunnen natekenen. Een gangbare opvatting onder wetenschappers is dat de savants zo getalenteerd zijn omdat ze zich obsessief focussen op die ene vaardigheid. Snyder denkt daarentegen dat het talent vrijkomt omdat bepaalde breindelen niet goed functioneren. Als dat klopt, dan zouden de bijzondere gaven van savants weleens in ons allemaal verscholen kunnen zitten. Met zijn ‘mind-zapper’ onderzoekt Snyder eigenlijk of hij van normale mensen tijdelijk geniale autisten kan maken. Hij schakelt een hersengebied uit, en kijkt wat er gebeurt. Hij nam zichzelf als eerste proefpersoon. Gek? Misschien. Maar het kan ook een geniaal idee zijn.

Hersenletsel

Snyder heeft een aantal goede argumenten voor zijn stelling. Bij sommige mensen komen er na een ongeluk waarbij hoofdletsel is opgelopen, opeens savant-achtige talenten naar boven. Hij beschrijft een kind dat plotseling spectaculaire kalenderberekeningen kon uitvoeren en een buitengewoon geheugen tentoonspreidde voor data en muziek, nadat ze op tienjarige leeftijd gewond was geraakt aan de linkerkant van haar hoofd. Een ander beroemd geval is de geestelijk gehandicapte Alonzo Clemons, die na hersenletsel opeens ongelofelijk realistische sculpturen van dieren kon maken. Juist het plotselinge ontstaan van die talenten suggereert dat ze niet zijn ontwikkeld door obsessief oefenen, maar dat ze al aanwezig waren. Het uitvallen van een bepaald hersendeel laat de talenten vrij, zo lijkt het.

Neuroloog Bruce Miller van de Universiteit van Californië heeft eenzelfde theorie. Hij onderzoekt patiënten met een relatief zeldzame vorm van dementie. Een paar van zijn patiënten ontwikkelden artistieke vaardigheden naarmate hun ziekte ernstiger werd. Zo begon iemand die nooit interesse had voor kunst, op zijn 53ste te tekenen: levendige scènes uit zijn kindertijd. De tekeningen die mensen met deze vorm van dementie maken, zijn net als die van autistische savants heel realistisch.

Er is nog een overeenkomst: de demente savants van Miller, de briljante autisten en de mensen die opeens een groot talent hadden na een ongeluk, hebben bijna allemaal beschadigingen in hetzelfde hersengebied: de linker frontale kwab. Wat doet dit stukje grijze massa? En waarom blokkeert het onze artistieke talenten?

Details en concepten

Het lijkt erop dat dit hersengebied betrokken is bij het vereenvoudigen en categoriseren van de enorme hoeveelheid informatie die wij via onze zintuigen binnenkrijgen. Ons brein registreert alle zintuiglijke indrukken (klanken, lijnen, licht en donker, subtiele drukverschillen) in detail. Maar die hoeveelheid gegevens is zo overweldigend dat wij ze verdelen in handige pakketjes, waar ons bewustzijn mee kan werken. Zo zien wij in plaats van het tweedimensionale patroon van lijnen, lichte en donkere plekken dat op ons netvlies valt, een driedimensionaal beeld van een tafel.

Snyder noemt de betekenis die wij halen uit ruwe gegevens ‘mindsets’. Een mindset maakt dat we alle afzonderlijke details die een concept vormen, niet meer zo precies zien. Dat kan verklaren waarom we vaak over een foutje in in een zin heen lezen. (Zag u hem?) Als het niet in onze mindset past, negeert ons bewustzijn het gewoon.

Autistische savants zijn niet in staat informatie op die manier te categoriseren en te selecteren. Zij blijven de wereld zien zoals hij werkelijk is. Dat is een enorme handicap. Want een wereld zonder concepten is chaotisch, overweldigend, onvoorspelbaar en onbegrijpelijk.

Maar mindsets kunnen ook een belemmering zijn. Als het brein eenmaal een concept heeft gevormd, kunnen we haast niet meer ‘afdalen’ naar het niveau van de ruwe gegevens. Daarom is het bijvoorbeeld zo moeilijk om goed in perspectief te tekenen. Als u dit tijdschrift recht voor u omhoog houdt, geeft het een twee keer zo groot beeld op uw netvlies als wanneer u het naar achteren kantelt. Toch ziet u het tijdschrift niet krimpen. Voor u is het daarom lastiger om het blad in gekantelde positie goed na te tekenen, dan voor iemand zonder het concept ‘tijdschrift’ in zijn hoofd. Mindsets (of wat psychologen mental sets noemen) kunnen ook het creatief oplossen van problemen in de weg staan. We blijven steken in bepaalde denkpatronen, omdat we daar moeilijk buiten kunnen denken.

Savants zijn in staat in één oogopslag duizenden details waar te nemen en te onthouden. Ze worden niet door mindsets beperkt. Daarom kunnen ze zulke precieze, realistische tekeningen maken. Hun genialiteit is dus een bij-effect van een anderszins zeer belemmerende handicap, aldus Allan Snyder.

Iedereen ‘Rainman’?

Snyder vermoedt dat ieder mens de artistieke talenten van savants bezit, maar dat de linker frontale lob die bij gezonde mensen ‘blokkeert’ door mindsets te produceren. Hoe kunnen we dan toch toegang krijgen tot die talenten? Hier komt de ‘mindzapper’ weer om de hoek kijken.

Sterke magnetische golven kunnen tijdelijk bepaalde hersengebieden uitschakelen. Net als een koelkastmagneet op je computer de harddisk kan blokkeren, stopt een sterk magnetisch veld op de schedel de elektrische activiteit in het nabijgelegen breindeel. Snyder probeerde de techniek (transcraniale magnetische stimulatie, ofwel tms) in eerste instantie op zichzelf uit, en daarna op een aantal vrijwilligers. Snyder richtte het magnetische veld op de linker frontotemporele kwab. Hij testte de tekenstijl van zijn proefpersonen vooraf, tijdens en 15 minuten na afloop van de behandeling. Vier van de elf vrijwilligers reageerden op de tms. Hun tekeningen werden realistischer, en sommigen zeiden zich meer bewust te zijn van details. Ook testte Snyder of mensen fouten in zinnen zouden ontdekken. Zonder de ‘mindzapper’ zag niemand de fouten. Maar onder invloed van de magneet zagen sommige deelnemers ze wel. Eentje werd zelfs 70 procent beter in het opsporen van fouten. Snyder denkt dat hij zijn proefpersonen een beetje ‘Rainman’ maakte: ze zagen de wereld zoals hij is, heel letterlijk. De Australische psycholoog Robyn Young, die aanvankelijk sceptisch reageerde op Snyders resultaten, vond zelf met tms ook verbeterde prestaties van proefpersonen in het onthouden van namen, adressen, telefoonnummers, het beoordelen van toonhoogtes en het opsporen van priemgetallen. Geen miraculeuze verbeteringen, maar toch.

Creativiteitsmagneet

Allan Snyder is buitengewoon optimistisch. Volgens hem kan tms ons, tenminste tijdelijk, een absoluut gehoor geven, ons geheugen verbeteren, en ons in staat stellen een nieuwe taal accentloos te leren spreken. En bovenal kan het ons een creativiteitsboost geven, aldus Snyder.

Critici brengen hiertegen in dat creativiteit veel meer behelst dan de vaardigheid van een savant. De hyperrealistische tekeningen van autisten en de geboetseerde dieren van Alonzo Clemons laten geen originaliteit en creativiteit zien, maar slechts buitengewoon goede reproductievaardigheden. Een autist kan misschien een pianoconcert van Tsjaikovski na één keer horen foutloos naspelen, maar zelf zoiets componeren zal hij nooit kunnen.

Snyder blijft het proberen. Juist door met behulp van tms een kortstondige blik te werpen op een wereld zonder ‘mindsets’, kunnen we nieuwe inzichten krijgen en die mee terugnemen naar onze ‘normale wereld’. Dat verbetert ook echte creativiteit, speculeert Snyder. Wij wachten af. Als de ‘creativiteitsmagneet’ of de ‘talentenreleaser’ op de markt komt, bent u de eerste die het hoort.