Printversie

Cursus lichaamstaal 3: Onderlinge afstand

Pal naast een vreemde gaan zitten in een verder lege bus, voelt voor beide partijen ongemakkelijk. Hoe dichtbij mag je komen? De regels van omgangstaal kennen grote culturele verschillen.

We zijn soms jaloers op de warme omgangsvormen van andere culturen

Iemand uit Jemen die vlak voor je komt staan, in je gezicht ademt en je arm vastpakt. 'Too close for comfort' en je deinst terug. In zijn ogen is dat heel afstandelijk en hij voelt zich verplicht een stapje naar voren te doen, wat jij weer compenseert met een stapje naar achteren. Zo kun je samen het hele vertrek door walsen en een behoorlijke hekel aan elkaar krijgen.

Of deze: een Japans metrostation waar speciale medewerkers passagiers in overvolle metrowagons persen, omdat anders de deuren niet dicht kunnen. Of andersom, twee Noorse wandelaars die elkaar midden in een groot, verlaten bos tegenkomen en besmuikt groeten, zich half verontschuldigend voor hun aanwezigheid.

Kennelijk zijn er in dit opzicht grote culturele verschillen. Hier in het noordwesten van Europa zijn we gesteld op afstandelijkheid, ook al zijn we soms jaloers op de warme omgangsvormen van andere culturen. Zo voelt het daadwerkelijk uitvoeren van de opdracht van vorige maand om pal naast een vreemde te gaan zitten in een verder lege bus, voor beide partijen ongemakkelijk. Een beperkte ruimte verdeel je doorgaans gelijkelijk en jouw glas neerzetten op andermans tafelhelft – ook een opdracht van vorige maand – is een duidelijke inbreuk op de privacy van de ander.

Volgens cultureel antropoloog Edward Hall kun je de ruimte om je heen verdelen in vier zones. Van binnen naar buiten gaat het achtereenvolgens om de intieme, de persoonlijke, de sociale en de publieke ruimte. Mensen markeren de grenzen van deze zones door steeds andere zintuigen te gebruiken, dan wel dezelfde zintuigen anders te gebruiken.

De intieme ruimte is voor vechten en vrijen, van elkaar pijn doen tot liefdevol vasthouden, strelen en kussen. We zouden elkaars huid en speeksel kunnen proeven. We kunnen elkaar ruiken, elkaars lichaamswarmte, huid en hartslag voelen en de geluiden van elkaars ingewanden horen. Fluisteren volstaat. Doordat we zo dichtbij elkaar zijn, zien we elkaar vertekend en is het onmogelijk elkaar in één oogopslag helemaal te zien. Wel zien we poriën, de bloedvaatjes in het oogwit en het groter en kleiner worden van de pupillen: we zien elkaar in de poppetjes van de ogen (pupilla is ook Latijn voor poppetje).

Als iemand anders dan een naaste deze ruimte binnendringt, is dat een daad van agressie, een schending van jouw integriteit. Er zijn echter uitzonderingen. Zo zijn er de onderhoudsmonteurs van ons lichaam: de tandartsen, medici en fysiotherapeuten. Waar openhartchirurgie – een wel heel extreme vorm van intimiteit – onder volledige narcose pleegt te geschieden, zet je bij mildere bemoeienissen van zulk volk zelf je zintuigen op een wat lager pitje.

Je vermijdt hun blik, kijkt ergens anders naar of sluit zelfs je ogen. Je denkt aan niets in het bijzonder en probeert de ander zo min mogelijk te horen, te ruiken en te voelen. Ongeveer zoals je dat ook in een overvolle tram of bus doet, behalve dat je daar vaak ook je lichaam gespannen houdt, om zo het gevoel van de aanraking met anderen te overstemmen. Er zijn echter ook plezierige onderhoudsbeurten. Zo gaan veel mensen graag naar de kapper, schoonheidsspecialist of masseur en gaat het hen zelfs expliciet om de plezierige prikkels van die fysieke nabijheid.

Forum onderlinge afstand 'In de Afrikaanse cultuur is het juist zeer gebruikelijk om 'gewoon' naast iemand in een verder lege bus te gaan zitten', vertelt Frank op de site. Hoe cultuurgebonden zijn afstandsregels? Discussieer mee